China presenteert ambitieus vijfjarenplan: AI centraal, groeidoel voor het eerst onder vijf procent

Elk vijf jaar schetst China zijn economische agenda voor het komende decennium in een document dat in Peking met groot ceremonieel gewicht wordt gepresenteerd. Dit jaar staat het 15e vijfjarenplan centraal, dat de periode 2026-2030 bestrijkt. Het plan is veelzeggend: kunstmatige intelligentie wordt meer dan vijftig keer genoemd, het officiële groeidoel ligt voor het eerst onder de vijf procent, en de nadruk op technologische zelfredzaamheid is groter dan ooit. Voor Nederland, dat zowel handelspartner als technologische concurrent van China is, zijn de gevolgen tastbaar.

AI als nationale prioriteit

Het 141 pagina's tellende document noemt kunstmatige intelligentie vaker dan vrijwel enig ander thema. China wil de komende vijf jaar de kloof met de VS op het gebied van AI-halfgeleiders en basismodellen verkleinen, en tegelijk de toepassing van AI in productie, logistiek, gezondheidszorg en defensie versnellen. Dat betekent grote overheidsinvesteringen in rekenkracht, chipproductie en de opleiding van AI-talent.

De ambities zijn mede gedreven door de exportbeperkingen die de VS en Nederland, via ASML, opleggen aan de levering van geavanceerde halfgeleiderapparatuur aan China. Peking reageert hierop met een strategie van gedwongen zelfredzaamheid: wat niet meer geïmporteerd mag worden, moet thuis worden gemaakt. Het vijfjarenplan versnelt die koers.

Groeidoel voor het eerst onder vijf procent

Politiek opmerkelijk is de officiële BBP-groeiverwachting van 4,5 tot 5 procent, het eerste plan in decennia waarbij de ondergrens onder vijf procent ligt. Dat is geen bescheidenheid: het is een erkenning dat de Chinese economie structureel aan het afkoelen is. De bevolking krimpt, de vastgoedmarkt herstelt maar langzaam, de consumentenbestedingen blijven achter bij de exportgroei, en de schuldenlast van lokale overheden beperkt de ruimte voor stimulering.

Premier Li Qiang noemde de ambitie toch "gematigd hoog" en benadrukte dat kwaliteit van groei voortaan zwaarder weegt dan kwantiteit. Het begrotingstekort mag oplopen tot vier procent van het BBP, aangevuld met obligatie-uitgiften gericht op consumptieondersteuning en technologievernieuwing, en niet langer op grootschalige infrastructuurprojecten.

Van exportmotor naar binnenlandse markt

Een van de meest ingrijpende beleidsombuigingen betreft de economische motor. China wil minder afhankelijk worden van exports en meer groeien via binnenlandse consumptie. Dat klinkt vertrouwd, vergelijkbare beloften stonden ook in het vorige plan, maar ditmaal ligt er een concreet pakket aan stimuleringsmaatregelen bij, gericht op het verhogen van lonen in de dienstensector en het uitbreiden van het sociale vangnet om de Chinese consument minder angstig te maken over sparen.

Als dit beleid slaagt, heeft het directe gevolgen voor Nederlandse exporteurs. Een rijkere Chinese middenklasse koopt meer kwalitatieve buitenlandse producten, van zuivel tot machines, van farmaceutica tot designmeubels. Maar dezelfde markt is lastiger toegankelijk als China zijn eigen industrie in die segmenten opbouwt.

Concurrentie op de Nederlandse thuismarkt

Het vijfjarenplan geeft ook richting aan de sectoren waarin China de komende jaren zijn marktaandeel in Europa wil vergroten. Medische apparatuur, industriële robots, elektrische voertuigen en zonnepanelen staan allemaal prominent in het document. Nederlandse bedrijven in de maakindustrie en medtechsector mogen verwachten dat Chinese concurrenten de komende jaren verder doorstoten naar Europese markten, vaak met steun van staatsfinanciering die private Europese spelers niet kunnen evenaren.

De EU heeft al aangegeven extra handelsinstrumenten te willen inzetten om oneerlijke concurrentie te bestrijden. Of dat voldoende is, hangt af van de mate waarin Europa ook zelf investeert in de technologiesectoren die China nu met staatsambities wil domineren.

Nederland en China: een gecompliceerde afhankelijkheid

ASML, 's werelds enige maker van de meest geavanceerde chipbelichtingsmachines, staat in het middelpunt van de tech-confrontatie. Nederland exporteert al geen extreme-ultraviolet (EUV) machines meer naar China, na druk van de VS. Het nieuwe vijfjarenplan versnelt China's eigen zoektocht naar alternatieven. Wanneer, niet of, China daarin slaagt, verliest ASML een potentieel immense markt. Dat perspectief kleurt de relatie tussen Den Haag en Peking al jaren, en het nieuwe plan maakt die spanning eerder groter dan kleiner.