Gemeenten mogen leegstaande woningen belasten: nieuw instrument in aanpak woningnood

Woningnood als achtergrond

De Nederlandse woningmarkt kampt al jaren met een structureel tekort. Meer dan 400.000 woningen zouden nodig zijn om de huidige vraag bij te houden, en dat gat groeit jaarlijks door nieuwbouwachterstanden, demografische groei en gezinsverdunning. Te midden van die schaarste staan ook woningen langdurig leeg, door wachtende erfenissen, speculatieve aankopen of commerciele strategieen. Om die leegstand gerichter aan te pakken, geeft de overheid gemeenten nu een nieuw fiscaal instrument: de leegstandsheffing.

Wat houdt de nieuwe wet in?

Via een amendement van GroenLinks-PvdA op de Fiscale Verzamelwet 2026, aangenomen door een meerderheid in de Tweede Kamer, krijgen gemeenten de bevoegdheid om een belasting in te stellen op woningen die langer dan een jaar leegstaan. Minister Elanor Boekholt-O'Sullivan (Wonen en Ruimtelijke Ordening) publiceerde de regelgeving op 23 maart 2026. De wet is vrijwillig: elke gemeente beslist zelf of zij de heffing invoert, hoe hoog die wordt en hoe ze wordt vormgegeven. Gemeenten kunnen kiezen voor een vast bedrag per jaar, een progressief tarief dat oploopt naarmate de woning langer leegstaat, of een heffing als percentage van de WOZ-waarde.

Vlaamse inspiratie

De Nederlandse wet is nadrukkelijk gebaseerd op het Vlaamse model. Belgie werkt al meer dan twee decennia met een leegstandsregister en bijbehorende heffingen op langdurig leegstaande panden. In Vlaamse steden als Gent en Antwerpen daalde het aantal langdurig leegstaande woningen significant nadat de heffing werd ingevoerd. De Vlaamse aanpak gold jarenlang als voorbeeld voor Nederlandse beleidsmakers. Het amendement maakt van die inspiratie nu een werkelijkheid voor Nederlandse gemeenten.

Reactie van gemeenten en VNG

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) lobbyde al langere tijd voor invoering van een vergelijkbaar instrument en reageerde enthousiast op de wetgeving. De VNG gaat gemeenten ondersteunen met een modelverordening, zodat gemeenten snel kunnen starten als zij de heffing willen invoeren. Met name grotere steden die kampen met acute woningnood, waaronder Amsterdam, Utrecht en Den Haag, hebben eerder aangegeven interesse te hebben in een dergelijk instrument. Hoe snel gemeenten daadwerkelijk overstappen op een eigen verordening is nog onbekend: implementatie vraagt ook om het opbouwen van een leegstandsregister en handhavingscapaciteit.

Niet alle leegstand valt onder de heffing

Niet elke vorm van leegstand komt in aanmerking voor de heffing. Leegstand als gevolg van actieve renovatiewerkzaamheden, lopende verkoopprocedures of recente erfenissen waarbij de erven verwikkeld zijn in juridische procedures, valt buiten de reikwijdte van de wet. De heffing richt zich specifiek op woningen die structureel leegstaan zonder dat er een actieve handeling gaande is die gebruik in de weg staat. De wet bevat uitzonderingen en voorziet in een bezwaarprocedure voor eigenaren die in een onvrijwillige leegstandssituatie terechtkomen.

Kritiek en kanttekeningen

Niet iedereen is onverdeeld positief. Vastgoedpartijen en een deel van de VVD-fractie wezen erop dat de heffing administratieve lasten meebrengt: gemeenten moeten een leegstandsregister bijhouden en handhaving organiseren, wat capaciteit en middelen vraagt. Critici stellen ook dat speculatieve leegstand in Nederland een kleiner probleem is dan in sommige andere landen, en dat de wet voornamelijk een symbolisch effect zal hebben zolang gemeenten niet actief handhaven.

Aanvulling op bestaand beleid

De leegstandsheffing is een aanvulling op bestaande instrumenten, geen vervanging. Gemeenten beschikken al over de Leegstandswet, die tijdelijke verhuur van leegstaande woningen regelt, en de Wet kraken en leegstand, op grond waarvan gemeenten bij ernstige leegstand tot vordering kunnen overgaan. De heffing voegt een preventieve, financiele prikkel toe aan dat arsenaal. Hoeveel de maatregel bijdraagt aan de oplossing van de woningcrisis hangt sterk af van hoeveel gemeenten de wet daadwerkelijk implementeren. Experts verwachten dat de symbolische werking minstens zo groot is als het directe effect op het woningaanbod: eigenaren bewustmaken van de kosten van langdurige leegstand is al een eerste stap.