Kamermeerderheid wil generatieve AI weghouden bij basisschoolleerlingen, het kabinet wil geen verbod

Tien fracties achter een motie over de klas

Volt-leider Laurens Dassen diende donderdag in de Tweede Kamer een motie in die het gebruik van generatieve AI door leerlingen in het basisonderwijs wil tegengaan. Het CDA zette zijn naam eronder als mede-indiener, en daar kwamen nog acht fracties bij. Onder de ondertekenaars zitten PRO, D66, DENK, 50PLUS, SP, ChristenUnie en JA21. Bij elkaar beschikken de steunende fracties over 88 van de 150 zetels, een ruime meerderheid die van links tot rechts loopt.

Dat is opvallend, want over vrijwel elk ander onderwijsthema liggen deze partijen ver uiteen. Op dit punt vinden ze elkaar in een zorg die niets met financiering of stelselkeuzes te maken heeft, maar met de vraag wat een kind van acht of tien aan het doen is wanneer het een chatbot om een antwoord vraagt.

Waar de motie zich op baseert

De onderbouwing van de motie is kort. Leerlingen ontwikkelen op de basisschool voor een belangrijk deel hun kritisch denkvermogen, hun creativiteit en hun fantasie, en het gebruik van generatieve AI vormt daarvoor volgens de indieners een risico. Niet omdat de techniek slecht werkt, maar omdat die het denkwerk overneemt op het moment dat een kind het zelf nog aan het leren is.

Dassen wil daarom dat kinderen eerst lezen, schrijven en rekenen beheersen voordat ze met dit soort systemen aan de slag gaan. CDA-Kamerlid Etkin Armut vulde dat aan met de stelling dat leren uit boeken de basis moet blijven. Het is een argument over volgorde, niet over techniek.

Wat de Kamer concreet van het kabinet vraagt

De Kamer vraagt het kabinet om het Regieplan Digitalisering Funderend Onderwijs op dit punt aan te passen en daarin duidelijke regels op te nemen voor het gebruik van AI in de klas. Daarmee wordt het geen wettelijk verbod, maar een lijn in het beleidsplan dat scholen als kader gebruiken.

Dassen legde daar nog twee verzoeken naast. Hij wil dat leraren structureel worden bijgeschoold over AI via gecertificeerde programma's, en hij wil dat wordt verkend hoe het vervolgonderwijs zich verhoudt tot een arbeidsmarkt die door generatieve AI verandert. Dat tweede verzoek wijst erop dat de indieners het verbod niet als eindpunt zien, maar als een manier om tijd te kopen.

Het kabinet houdt de rem erop

Staatssecretaris Judith Tielen, die namens de VVD over dit deel van het onderwijs gaat, zei de zorgen van de Kamer te begrijpen, maar wil nu geen verbod voor basisschoolleerlingen. Haar argument is dat AI te groot en te complex is geworden, en zich te snel heeft ontwikkeld, om de afweging zonder meer aan scholen en leraren over te laten. Ze werkt zelf aan een digitaliseringsplan voor het onderwijs en wil die route afmaken.

Minister Rianne Letschert van D66 sloot zich bij die terughoudendheid aan en waarschuwde tegen overhaaste stappen. Het kabinet staat daarmee tegenover een meerderheid die het probleem urgenter vindt dan de bewindspersonen die erover gaan.

De vergelijking met sociale media

Dassen onderbouwde zijn haast met een verwijzing naar de manier waarop sociale media het onderwijs zijn binnengekomen. Die kwamen er zonder regels, scholen moesten zelf uitzoeken wat ze ermee deden, en de discussie over de gevolgen begon pas toen het gebruik al normaal was. Dat patroon wil hij niet herhalen.

Die vergelijking verklaart ook waarom de motie zo breed wordt gesteund. Over de precieze effecten van chatbots op jonge leerlingen bestaat nog weinig zekerheid, maar over de ervaring met de vorige technologiegolf bestaat in de Kamer wel een gedeeld ongemak.

Noorwegen is al verder

Nederland zou met een verbod niet het eerste land zijn. In Noorwegen gelden al vrijwel volledige beperkingen op generatieve AI in het basisonderwijs, waarbij het onderwijsdirectoraat scholen adviseert deze hulpmiddelen niet te gebruiken. Dat biedt de Kamer een voorbeeld dat laat zien dat een strikte lijn uitvoerbaar is.

Tegelijk is dat voorbeeld jong. Hoe het Noorse besluit uitpakt voor leerprestaties en voor de digitale vaardigheid van leerlingen op langere termijn, is nog niet vastgesteld.

Kritiek uit het onderwijsveld zelf

De PO-Raad, de koepel van het basisonderwijs, reageerde verrast op het idee van een volledig verbod. Scholen zijn op dit moment vooral zelf aan het uitzoeken hoe ze met de techniek omgaan, en een algemene streep door het gebruik door leerlingen grijpt daar hard in.

Daar staat tegenover dat onderzoek waarnaar in de discussie wordt verwezen aangeeft dat frequent AI-gebruik de leerprestaties juist vermindert. Dat maakt de inhoudelijke richting van de motie minder vrijblijvend dan de verrassing bij de koepel suggereert, al zegt zulk onderzoek nog niets over wat precies verboden zou moeten worden en vanaf welke leeftijd.

Wat nog onduidelijk is

Een stemmingsdatum is niet bekendgemaakt, en een aangenomen motie bindt het kabinet niet. Tielen kan de aanpassing van het regieplan dus beperkt uitvoeren of beargumenteerd naast zich neerleggen, waarna de Kamer opnieuw aan zet is. Voor Nederlandse scholen verandert er daarom op korte termijn weinig: zij blijven zelf verantwoordelijk voor de keuze of een chatbot in groep zeven thuishoort. Wat de uitkomst wel laat zien, is dat een Kamermeerderheid bereid is om voor de voorkant van het onderwijs een grens te trekken rond een technologie die in de rest van het land juist overal wordt ingevoerd.