OM en NFI maken genealogisch DNA-onderzoek tot vast opsporingsmiddel na pilot met zes cold cases

Een nieuwe opsporingsmethode na een proef van drie jaar

Het Openbaar Ministerie, het Nederlands Forensisch Instituut en de politie hebben hun pilot met genealogische DNA-databanken afgerond. Uit die proef is een opsporingsmethode gekomen die nieuw is voor Nederland en die vanaf nu ook buiten de pilot kan worden ingezet in ernstige strafzaken.

De methode is bedoeld voor dossiers die vastzitten. Een spoor met DNA dat niemand in de Nederlandse databank van verdachten en veroordeelden matcht, was tot nu toe vaak een dood spoor. Via verre verwanten kan zo een spoor alsnog bij een naam uitkomen, of kan een onbekende overledene worden geidentificeerd.

Hoe het onderzoek technisch werkt

Het NFI maakt uit een veiliggesteld spoor een speciaal DNA-profiel waarmee ook verre genetische verwantschappen zichtbaar worden. Dat profiel wordt vervolgens vergeleken met profielen van mensen die vrijwillig meedoen aan geselecteerde genealogische databanken en die daarbij toestemming hebben gegeven voor gebruik in strafrechtelijk onderzoek.

Een treffer levert geen verdachte op, maar een familielijn. Daarna begint het eigenlijke werk: uitzoeken welke voorouders die verwanten delen, en welke levende nakomelingen passen bij de plaats en het tijdstip van het delict. Dezelfde route werkt ook omgekeerd, om een lichaam zonder naam alsnog aan een familie te verbinden.

Zes zaken, twee aanwijzingen

De pilot begon in 2023 met twee Limburgse zaken: de zogeheten Heuvelmoord en een niet-geidentificeerde overleden vrouw die bij de Pietersplas in Maastricht werd gevonden. Later kwamen daar een levensdelict uit Zeeland-West-Brabant en drie Amsterdamse zaken met onbekende overledenen bij.

Van die zes geselecteerde zaken leverden er twee bruikbare aanwijzingen op. Dat klinkt mager, maar het gaat om dossiers waarin het reguliere onderzoek al was uitgelopen op niets. In die context is een opbrengst van twee op zes een ander getal dan het op het eerste gezicht lijkt.

De Heuvelmoord leidt naar de Verenigde Staten

In de Heuvelmoord vond het onderzoek in een van de databanken twee mogelijke verwanten van de dader. Zij wonen in de Verenigde Staten, en het OM heeft daarom een rechtshulpverzoek naar de Amerikaanse autoriteiten gestuurd.

De zaak zelf dateert uit 2004. Bij een woningoverval in Berg en Terblijt kwam de 68-jarige Sjef Leukel om het leven en raakte zijn vrouw zwaar verwond. Ook in de zaak uit Zeeland-West-Brabant kwam het onderzoek uit bij een mogelijke verdachte. Over de inhoud daarvan laat het OM weinig los, omdat dat onderzoek nog loopt.

Drie Amsterdamse zaken zonder resultaat

De drie Amsterdamse dossiers gingen over onbekende overledenen van wie de lichamen in 1992, 1995 en 1998 werden gevonden. Daar leverde de vergelijking geen nieuwe informatie op.

Dat lege resultaat zegt iets over de grenzen van het middel. Het werkt alleen als er in de gebruikte databanken daadwerkelijk verwanten zitten. Wie geen familie in zo'n bestand heeft, blijft buiten bereik, hoe goed het veiliggestelde spoor ook is. Dat de bruikbare lijn in de Heuvelmoord bij twee mensen in de Verenigde Staten uitkwam, laat zien hoe sterk de uitkomst afhangt van wie zich ooit heeft laten testen.

De juridische rem op het middel

De inzet rust op artikel 151da van het Wetboek van Strafvordering en is per zaak gebonden aan toestemming van de rechter-commissaris. Daarnaast geldt een drempel in het soort zaak: het gaat om levensdelicten en andere zware misdrijven, waarbij het OM seriematige verkrachtingen als voorbeeld noemt.

Er zit ook een subsidiariteitseis in. Het middel mag alleen worden gebruikt wanneer andere opsporingsmogelijkheden zijn uitgeput. Volgens het OM is bij de uitvoering voortdurend op de privacy gelet, onder meer doordat alleen databanken worden gebruikt waarvan de deelnemers uitdrukkelijk toestemming hebben gegeven voor dit gebruik.

Wie het deden en wat er nu verandert

Namens het OM was landelijk officier van justitie forensische opsporing Mirjam Warnaar bij het project betrokken, vanuit het NFI DNA-deskundige Lex Meulenbroek. Het OM laat weten de methode te blijven inzetten in zware zaken, telkens na toetsing door een rechter-commissaris.

Daarmee verschuift het middel van experiment naar een vast onderdeel van het gereedschap voor cold cases. Dat betekent niet dat het vaak zal worden gebruikt. De combinatie van een zware zaak, een uitgeput onderzoek en een spoor dat zich leent voor verwantschapsonderzoek komt niet dagelijks voor.

Wat dit voor Nederland betekent

Voor Nederland is dit de eerste keer dat de opsporing structureel gebruikmaakt van bestanden die mensen zelf hebben gevuld voor een heel ander doel, namelijk het uitzoeken van hun afstamming. Dat raakt aan een ongemakkelijk punt. Wie zijn eigen DNA laat analyseren, legt onvermijdelijk ook informatie vast over familieleden die daar zelf niets over te zeggen hebben gehad.

De wetgever heeft dat geprobeerd te ondervangen met toestemming vooraf en een rechterlijke toets per zaak. Of die constructie houdbaar blijft, hangt af van hoe vaak en hoe breed het middel wordt ingezet nu de proeffase voorbij is. Zolang de zaakdrempel hoog blijft, blijft de inbreuk beperkt tot dossiers waarin het alternatief is dat er nooit meer iets gebeurt. Wordt die drempel lager, dan komt de vraag terug wie er eigenlijk toestemming heeft gegeven en voor wie.