Blokkade Straat van Hormuz stuwt energieprijzen op: nieuwe crisis dreigt voor Europa

De geopolitieke spanning in het Midden-Oosten heeft een nieuwe fase bereikt die directe gevolgen heeft voor de energierekening van Europese huishoudens. Iran sloot eerder deze maand de Straat van Hormuz, de smalle zeestraat tussen Iran en Oman die de Perzische Golf verbindt met de Arabische Zee, nadat de Verenigde Staten en Israel militaire aanvallen uitvoerden op Iraanse nucleaire en militaire installaties. Door die straat gaat dagelijks zo'n 21 miljoen vaten ruwe olie en 20 procent van de mondiale handel in vloeibaar aardgas. Het afsluiten ervan heeft de wereldmarkten direct in beweging gebracht.

Waarom is de Straat van Hormuz zo cruciaal?

Er zijn weinig plekken op aarde die zoveel energiestroom controleren als de 55 kilometer brede doorvaart tussen Iran en Oman. Saoedi-Arabie, de Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit, Irak en Qatar exporteren vrijwel al hun olie en gas via deze route. Alternatieven bestaan maar zijn beperkt: Saoedi-Arabie heeft een pijpleiding naar de Rode Zee, maar die kan slechts een fractie van de normale volumes opvangen. Er is geen snelle oplossing voor een volledige blokkade.

Iran weet dat en heeft de dreiging om de straat te sluiten al decennialang als onderhandelingsinstrument ingezet. Nu is de dreiging werkelijkheid geworden. De internationale gemeenschap - inclusief landen die normaal geen kant kiezen in conflicten tussen Iran en het Westen - reageert met zorg, omdat ook China, India en Japan zwaar afhankelijk zijn van de doorvoer via Hormuz.

Prijzen schieten omhoog

De marktreactie was snel en hevig. De groothandelsprijs voor vloeibaar aardgas steeg van circa 32 euro per megawattuur aan het begin van dit jaar naar ruim 70 euro in minder dan twee weken. Brent-olie tikte even boven de 100 dollar per vat, een niveau dat sinds 2022 niet meer was bereikt. Op de Amsterdamse gasbeurs, de TTF, noteerde gas aan het einde van de afgelopen week op 50 euro per megawattuur, meer dan 65 procent hoger dan in januari.

Voor context: tijdens de piek van de Europese energiecrisis in 2022 bereikte de TTF-prijs meer dan 300 euro per megawattuur. De huidige stijging is dus nog lang niet vergelijkbaar met die extremen, maar analisten waarschuwen dat elke extra week blokkade de druk verder vergroot, zeker als ook infrastructuur in andere Golfstaten betrokken raakt bij het conflict.

Europese gasbuffers zijn halff leeg

Het slechtste nieuws voor Europa is de timing. Gasbuffers in Noordwest-Europa - Nederland, Duitsland, Belgie - zijn na de afgelopen winter nog maar voor 10 tot 25 procent gevuld. Normaal beginnen Europese landen in het voorjaar met het bijvullen van die buffers voor de volgende winter, grotendeels met vloeibaar aardgas dat via tankers wordt aangevoerd - precies de route die via de Straat van Hormuz loopt. Als die aanvoer de komende maanden structureel lager is, gaan de buffers de winter in onvolledig gevuld.

De Europese Commissie hield maandag spoedoverleg over de situatie. Op de agenda stond onder meer het coordineren van strategische oliereserve-inzet, het versnellen van LNG-contracten met alternatieve leveranciers zoals de VS, Noorwegen en West-Afrika, en het versoepelen van tijdelijke regels voor kolencentrales die al gepland staan voor sluiting.

Wat merkt de Nederlandse consument?

Voor Nederlanders die een variabel energiecontract hebben of binnenkort hun contract verlengen, zijn de gevolgen al zichtbaar. Energieleveranciers passen maandtarieven aan op basis van groothandelsprijzen. Rabobank berekende in een scenario-analyse dat bij een conflict van enkele weken de gemiddelde maandelijkse energierekening voor een huishouden met 35 tot 50 euro kan stijgen ten opzichte van begin dit jaar. Bij een langere of escalerende blokkade - waarbij ook andere Golfinfrastructuur wordt geraakt - kunnen de kosten verder oplopen.

Benzineprijzen aan de pomp reageren eveneens. Een liter benzine kost op sommige Nederlandse stations al meer dan 2,20 euro, zo'n 20 cent meer dan begin maart. Transportbedrijven en de logistieke sector klagen over hogere brandstofkosten die zij niet volledig kunnen doorberekenen aan klanten.

G7 vergadert in spoedzitting

De ministers van Financien van de G7 kwamen op 9 maart bijeen om de situatie te bespreken. Het overleg resulteerde in een verklaring dat de landen bereid zijn gezamenlijk strategische oliereserves vrij te geven als de situatie verslechtert. Concreet is dat nog niet: de reservesets zijn bedoeld voor extreme scenario's en directe inzet zou een politiek signaal zijn dat de crisis ernstig is, wat op zichzelf weer markteffecten heeft.

Hoe snel de Straat van Hormuz weer opengaat, hangt af van de diplomatieke druk die de komende dagen op Iran wordt uitgeoefend en van de bereidheid van alle partijen om de escalatie te stoppen. Europa kan de situatie niet direct beinvloeden - het kan alleen de gevolgen opvangen en hopen op een snel einde van de blokkade.