Aanklagers ICC: Duterte speelde cruciale rol bij duizenden moorden tijdens drugsoorlog Filipijnen

Het Internationaal Strafhof in Den Haag is begonnen met de bewijsfase in de zaak tegen de Filipijnse oud-president Rodrigo Duterte. Aanklager Mame Niang opende de hoorzittingen met een scherpe verklaring: Duterte speelde een cruciale rol bij de dood van duizenden burgers tijdens zijn zogeheten oorlog tegen drugs. Die campagne begon al in 2011, toen Duterte burgemeester was van de zuidelijke stad Davao City, en liep door tot in 2019, drie jaar na zijn aantreden als staatshoofd. Het is de eerste keer dat het ICC een voormalig staatshoofd berecht wegens misdaden die verband houden met een nationale drugskampagne.

Van Davao City naar het presidentspaleis

De aanklachten richten zich op twee periodes. In de eerste periode, van 2011 tot 2016, was Duterte burgemeester van Davao, een stad in het zuiden van het eiland Mindanao. In die periode opereerde het zogeheten Davao Death Squad, een paramilitaire groep die verdachten van drugshandel en kleinschalige criminaliteit buitengerechtelijk doodde. Aanklagers stellen dat Duterte niet alleen op de hoogte was van deze moorden, maar ze actief aanmoedigde en financieel beloonde.

In de tweede periode, van 2016 tot 2019, was Duterte president van de Filippijnen. In die hoedanigheid lanceerde hij zijn nationale drugsoorlog, officieel aangeduid als Oplan Tokhang. Filipijnse politie-eenheden, maar ook niet-geidentificeerde gewapende personen die naar verluidt banden hadden met de politie, doodden duizenden mensen. Het ICC concentreert zijn zaak op 76 gedocumenteerde moorden, verdeeld over beide periodes. Mensenrechtenorganisaties schatten het werkelijke dodental op tienduizenden.

Vertragingstactieken van de verdediging

De weg naar de rechtszaal was lang en moeizaam. Duterte werd in 2025 aangehouden op het internationale vliegveld van Manila en overgedragen aan het ICC, nadat de nieuwe Filipijnse regering besloot de samenwerking met het Strafhof te herstellen. De vorige Filipijnse president had de samenwerking met het ICC eerder verbroken door het land terug te trekken uit het Statuut van Rome, maar die terugtrekking had geen terugwerkende kracht op misdaden die voor de uittreding waren gepleegd.

De advocaten van Duterte probeerden het proces op meerdere manieren te vertragen. Zij claimden dat hun client te ziek was om deel te nemen aan de zittingen en vroegen om uitstel wegens medische redenen. Een onafhankelijk medisch panel, aangesteld door het ICC, concludeerde in januari 2026 echter dat Duterte in staat was om terecht te staan. Hij volgt de hoorzittingen vanuit de ICC-gevangenis in Scheveningen via videoverbinding. Zijn advocaat omschreef zijn overplaatsing naar Den Haag als een ontvoering, een kwalificatie die de ICC-aanklagers van de hand wezen.

Historische betekenis voor internationaal recht

De zaak heeft een historische dimensie die ver uitreikt buiten de Filippijnen. Het ICC is opgericht om individuen te berechten voor genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid. In de praktijk richten veel zaken zich op conflicten in Afrika of het voormalige Joegoslavie. Een zaak tegen een Aziatisch staatshoofd wegens binnenlands drugsbeleid is ongekend. Het opent de vraag in hoeverre nationale beleidskeuzes, als ze gepaard gaan met stelselmatige buitengerechtelijke executies, vallen onder de jurisdictie van het Strafhof.

Mensenrechtenorganisaties zoals Amnesty International verwelkomen de zitting als een doorbraak. Zij benadrukken dat duizenden nabestaanden van slachtoffers al jaren wachten op erkenning en gerechtigheid. Voor hen is de opening van de bewijsfase meer dan een juridisch proces: het is de eerste institutionele bevestiging dat de doden er toe doen. Filipijnse mensenrechtenactivisten die de zaak van nabij volgen, reisden deels af naar Den Haag om de historische hoorzittingen bij te wonen.

Wat volgt na de bewijsfase?

Het Strafhof heeft voor de bewijsfase een week uitgetrokken. In de dagen die volgen, mogen beide partijen hun bewijsmateriaal en getuigen inbrengen. Na afloop hebben de rechters zestig dagen de tijd om te bepalen of er voldoende bewijs is om de zaak voort te zetten naar een volledig strafproces. Als zij die drempel gehaald achten, volgt een formele berechting die jaren kan duren.

Ondertussen houdt de Filipijnse politiek de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. De huidige president heeft de samenwerking met het ICC hersteld, maar dat is een gevoelig politiek besluit in een land waar Duterte nog altijd aanzienlijke aanhang heeft. Hoe de juridische procedure in Den Haag verloopt, zal ook gevolgen hebben voor de binnenlandse politieke verhoudingen in Manila.