Gemeenteraadsverkiezingen 2026: wonen en veiligheid domineren campagne, lokale partijen opnieuw op kop

Vier dagen voor de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart staat Nederland aan de vooravond van de meest lokale verkiezing die het democratische systeem kent. In vrijwel elke gemeente - behalve Hilversum en Wijdemeren, die eerder al verkiezingen hielden - mogen kiezers bepalen wie hen de komende vier jaar in de raad vertegenwoordigt. De peilingen zijn helder: lokale betrokkenheid wint het opnieuw van landelijke partijpolitiek.

Lokale partijen domineren opnieuw

Het meest opvallende gegeven in de peilingen is de voorspelde groei van onafhankelijke lokale partijen. Gezamenlijk staan zij op 34,5 procent, fors hoger dan de 31,2 procent die zij bij de verkiezingen van 2022 haalden. Daarmee zijn zij veruit de grootste groep, al is die term enigszins misleidend: het gaat om duizenden verschillende lokale partijen die niets met elkaar gemeen hebben behalve hun gemeentelijke focus.

Wat de aantrekkingskracht van lokale partijen verklaart, is hun nabijheid. Zij kennen de buurt, de bewoners en de specifieke problemen van de gemeente. In een tijd waarin het vertrouwen in de nationale politiek beperkt is, zoeken veel kiezers naar vertegenwoordigers die concreet en herkenbaar zijn. Lokale partijen bieden dat, ongeacht of ze links, rechts of pragmatisch-centraal gepositioneerd zijn.

Wonen en veiligheid als centrale thema's

Van de landelijke partijen gaat GroenLinks-PvdA aan kop met 17,3 procent, gevolgd door VVD (11,4 procent), D66 (8,7 procent) en CDA (8,6 procent). Die verdeling weerspiegelt deels hoe kiezers prioriteiten stellen. Wie veiligheid als het belangrijkste thema beschouwt, stemt in 42 procent van de gevallen lokaal en voor 16 procent VVD. Wie wonen bovenaan zet, kiest juist vaker voor GroenLinks-PvdA (22 procent) en minder vaak voor een lokale partij.

Wonen en veiligheid staan elk in de top-3 van 39 procent van de kiezers, zo blijkt uit peiling onderzoek. Dat is opmerkelijk omdat het gemeentelijk instrumentarium op beide terreinen begrensd is: woningbouw is grotendeels afhankelijk van rijksgeld en lange vergunningsprocedures, terwijl veiligheid voor een groot deel de verantwoordelijkheid van de nationale politie is. Toch voelen kiezers beide problemen als lokaal en houden zij hun gemeenteraad mede verantwoordelijk voor de aanpak.

PVV: meer gemeenten, minder stabiliteit

De PVV neemt deel in 40 gemeenten, tien meer dan in 2022. Geert Wilders campagneerde de afgelopen weken actief in steden als Groningen. Maar de partij kampte tegelijkertijd met interne spanningen. Zeven oud-PVV'ers die zich van de partij losmaakten, doen niet mee aan de raadsverkiezingen. De structuur van de PVV, waarbij leden ontbreken en Wilders als enige het formele eigendom van de partij draagt, maakt het opbouwen van een stabiele lokale aanhang structureel moeilijk.

In Rotterdam ontbreekt de PVV opvallend op de kieslijst. Dat is een relatief grote gemiste kans in een stad waar de partij traditioneel een stevig electoraat heeft. Wilders kondigde wel een terugkeer aan in Utrecht, maar ook daar is de lokale organisatie broos. De interne strijd binnen de PVV raakt zo direct de lokale politiek, in een periode waarin de partij op nationaal niveau al wankelt.

Opkomst: wederom een zorg

Een persistente zorg is de opkomst. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 ging slechts 51 procent van de kiesgerechtigden naar de stembus, een negatief record. Onderzoek wijst uit dat de 'zekere stemintentie' voor 2026 drie procentpunt lager ligt dan vier jaar geleden. Als die trend doorzet, zou de opkomst voor het eerst in de moderne geschiedenis zakken onder de vijftig procent.

Gemeenten proberen kiezers actief te mobiliseren via campagnes en stemhulpen, maar de drempel om thuis te blijven ligt laag. Lokale politiek voelt voor veel mensen abstract, de gevolgen lijken niet direct voelbaar en het politieke programma van veel gemeenteraden is technisch en weinig spectaculair. Politicologen waarschuwen dat lage opkomst de representativiteit van gemeenteraden aantast: ouderen, eigenaren van koopwoningen en hoogopgeleiden gaan traditioneel vaker stemmen dan jongeren, huurders en lager opgeleiden.

Een kwart heeft nog geen voorkeur

Een kwart van de kiezers die van plan zijn te stemmen heeft nog geen voorkeurspartij. Dat maakt de uitslag onzeker, zeker op lokaal niveau waar enkele honderden stemmen het verschil kunnen maken of een partij net wel of net geen zetel haalt. Voor de coalities die na 18 maart gevormd moeten worden, geldt dat de uitkomst van zowel de stemmen als de onderhandelingen onvoorspelbaar is. Bijna elke gemeente zal een meerderheidscollege moeten samenstellen uit meerdere partijen, waarbij lokale partijen door hun omvang vaak de sleutelrol spelen.