IEA geeft 400 miljoen vaten olie vrij uit reservevoorraden - grootste operatie ooit

Het Internationaal Energieagentschap (IEA) heeft zijn deelnemende landen opgeroepen tot de grootschaligste gecoordineerde inzet van strategische olievoorraden in de vijftigjarige geschiedenis van de organisatie. In totaal worden 400 miljoen vaten ruwe olie en olieproducten op de markt gebracht door 32 landen, met als doel de internationale olieprijs te bedwingen die door de blokkade van de Straat van Hormuz naar ongekende hoogten is gestegen. Nederland draagt 5,36 miljoen vaten bij, ruwweg 20 procent van de nationale strategische reserve.

Hoe strategische oliereserves werken

De strategische petroleumreserves (SPR) zijn in de jaren zeventig ingesteld na de oliecrisis van 1973, toen Arabische olielanden een embargo instelden en westerse economieen op hun knieen brachten. Het IEA verplichtte zijn leden sindsdien voldoende olie in reserve te houden om minstens 90 dagen van import op te vangen zonder aanvoer van buiten. Die buffers worden in vredestijd zorgvuldig bijgehouden en zelden aangesproken - alleen bij ernstige verstoringen van de wereldmarkt.

De inzet van 400 miljoen vaten overstijgt alle eerdere gecoordineerde acties. Ter vergelijking: de vrijgave die volgde op de Russische invasie van Oekraine in 2022, tot dan toe de grootste IEA-actie, betrof 180 miljoen vaten. De huidige operatie is meer dan twee keer zo omvangrijk en weerspiegelt de ernst van de marktverstoring door de Iraanse blokkade van de Straat van Hormuz, waardoor dagelijks zo'n 20 procent van de wereldwijde oliehandel verstoord wordt.

De logistiek van de vrijgave

De operationele details zijn complex. Landen brengen hun reserves op de markt via staatsolieraffinage en commerciele veilingen. In Nederland beheert de Stichting Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten (COVA) de verplichte nationale reserve. De 5,36 miljoen vaten die Nederland vrijgeeft, worden in tranches over vier tot zes weken op de markt gebracht, zodat de prijs niet door een plotseling aanbodoverschot verder wordt verstoord dan nodig.

Niet alle 32 deelnemende landen geven in dezelfde mate mee. De VS, met de grootste strategische reserve ter wereld in zoutcavernes in Louisiana en Texas, levert het leeuwendeel. Japan, Zuid-Korea en Australie dragen substantieel bij; kleinere Europese landen zoals Belgie en Nederland leveren naar rato van hun reserveverplichtingen. De vrijgave wordt gecoordineerd via het IEA-secretariaat in Parijs, dat toeziet op de uitvoering en de prijsontwikkeling monitort.

Effect op de olieprijs: begrensd maar merkbaar

Marktanalisten zijn voorzichtig optimistisch over het kortetermijneffect. Olieprijzen zijn deels psychologisch: het signaal dat 32 landen gezamenlijk handelen, vermindert de paniekpremie die handelaren hebben ingebouwde. Na de aankondiging van de IEA-operatie daalde de Brent-prijs van bijna 99 dollar per vat naar circa 93 dollar, een daling van ruim zes procent in twee handelsdagen. Dat is significant, maar de prijs ligt nog altijd aanzienlijk boven het niveau van voor de crisis.

Critici wijzen erop dat 400 miljoen vaten minder dan vier dagen van de wereldwijde olievraag dekt. Als de blokkade van de Straat van Hormuz weken of maanden aanhoudt, is dat een druppel op een gloeiende plaat. De reserves raken niet snel op - Nederland houdt, ook na de vrijgave, voldoende buffer over voor maanden van import - maar het is geen structurele oplossing. Die vereist een politieke en militaire oplossing van het conflict zelf.

Alternatieven voor de Straat van Hormuz

Olieproducerende landen in de Golfregio, met name Saudi-Arabie en de VAE, beschikken over alternatieve pijpleidingen die de Straat van Hormuz omzeilen. Saudi-Arabie heeft de East-West Pipeline (Petroline) die Jubail aan de Perzische Golf verbindt met Yanbu aan de Rode Zee, met een capaciteit van circa 4,8 miljoen vaten per dag. Die leiding draait momenteel op maximale capaciteit. De VAE heeft de Abu Dhabi Crude Oil Pipeline naar Fujairah aan de Golf van Oman, buiten de Straat.

Deze omwijkroutes kunnen echter slechts een deel van de normale Hormuz-doorvoer opvangen. Bovendien brengen ze extra kosten met zich mee voor tankers die langere routes moeten varen. Scheepsverzekeraars hebben de premies voor transporten in de regio sterk verhoogd, wat de uiteindelijke consumentenprijs van brandstof verder opstuwt boven het niveau dat de olieprijs alleen al zou rechtvaardigen.

Langetermijngevolgen voor energiebeleid

De crisis legt een kwetsbaarheid bloot die beleidsmakers al lang kennen maar moeilijk kunnen wegnemen: de Europese afhankelijkheid van olie via de Straat van Hormuz. Voor gas is die afhankelijkheid in de afgelopen jaren deels verminderd dankzij LNG-terminals en pipelines vanuit Noorwegen en Azie. Voor ruwe olie zijn de alternatieven beperkter.

Energiebeleidsexperts verwachten dat de huidige crisis de druk op versnelling van de energietransitie zal vergroten, maar ook dat die transitie niet snel genoeg gaat om op korte termijn soelaas te bieden. Voorlopig blijft de wereld afhankelijk van fossiele brandstoffen die via kwetsbare zeestraten worden vervoerd - en blijft de IEA-olievrijgave een onmisbaar, zij het onvolkomen, noodmechanisme.