Dag voor de verkiezingen: peilingen wijzen op recordwinst lokale partijen

Lokale partijen koersen af op historisch record

Morgen, woensdag 18 maart, trekken Nederlanders voor de achttiende keer naar de stembus voor gemeenteraadsverkiezingen. Peilingen van Ipsos/EenVandaag en peiler Maurice de Hond wijzen er op dat lokale partijen en lokale lijsten gezamenlijk afstevenen op hun hoogste aandeel in gemeenteraadszetels ooit. Afhankelijk van de regio wordt gerekend op een gezamenlijk aandeel van 30 tot 38 procent van het totale aantal te vergeven zetels, een stijging ten opzichte van de 29 procent bij de verkiezingen van 2022.

De opmars van lokale lijsten is al ruim twintig jaar gaande, maar versnelde de afgelopen jaren. Politicologen wijzen op een combinatie van factoren: toegenomen wantrouwen in nationale politieke partijen, de opkomst van lokale kandidaten die persoonlijk bekend zijn in hun gemeenschap, en een verlangen bij kiezers naar politici die concrete lokale problemen aanpakken in plaats van nationale ideologische discussies voeren.

Wonen als doorslaggevend thema

Uit exitpoll-onderzoek van vorige gemeenteraadsverkiezingen en recent kiezersonderzoek blijkt dat wonen het meest genoemde thema is. Meer dan 60 procent van de ondervraagden noemt de wooncrisis als reden om te stemmen. Lokale partijen scoren in dit onderzoek hoger dan nationale partijen op de vraag wie het meest geloofwaardig is om het woningprobleem in hun eigen gemeente op te lossen.

De oorzaak: lokale raadsleden zijn direct betrokken bij bestemmingsplanbesluiten, gronduitgifte en het woningbouwprogramma van hun gemeente. Nationale politici bepalen de kaders, maar de concretisering - hoeveel woningen er worden gebouwd, voor wie en waar - valt onder gemeentelijke bevoegdheid. Kiezers die gefrustreerd zijn over trage woningbouw in hun buurt, richten hun onvrede vaker op de gemeenteraad dan op Den Haag.

Amsterdam, Rotterdam en Utrecht: nationale partijen onder druk

In Amsterdam laten peilingen zien dat GroenLinks-PvdA, nu de grootste partij in de raad, terrein verliest aan lokale lijsten die meer prioriteit geven aan betaalbare koopwoningen. In Rotterdam staat Leefbaar Rotterdam, vanouds een lokale partij met grote aanhang, er opnieuw sterk voor. Utrecht heeft meerdere nieuwe lokale lijsten die zich specifiek richten op studenten, starters en bewoners van snelgroeiende nieuwbouwwijken die zeggen zich niet vertegenwoordigd te voelen door bestaande partijen.

In kleinere gemeenten is de dominantie van lokale lijsten al veel langer een feit. In honderden gemeenten met minder dan 50.000 inwoners zijn lokale partijen al decennia de grootste politieke kracht. De verkiezingen van 2026 lijken die tendens door te trekken naar de middelgrote en grote steden.

Volt en BBB als opkomers, oud groot verliest

Naast de lokale partijen zijn Volt en BoerBurgerBeweging de opkomers van deze verkiezingscyclus. Volt doet dit jaar in 35 gemeenten mee, een forse uitbreiding ten opzichte van 2022. De pro-Europese partij richt zich op stedelijke kiezers en haalt in universiteitssteden boven gemiddelde peilingen. BBB, dat bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 verrassend groot werd, probeert dat succes te verzilveren in gemeenten in de landelijke provincies.

De traditioneel grote partijen - VVD, D66, CDA en SP - koersen op verlies. Bijzonder is dat D66, dat in 2018 en 2022 in veel steden groeide, nu ook in stedelijk gebied terugvalt. Politicologen schrijven dit deels toe aan teleurstelling over het beleid van voormalige D66-wethouders in de vier grote steden, met name op het gebied van woningbouw en veiligheid op straat.

Opkomst: doel is voorbij 52 procent

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 bedroeg de landelijke opkomst 50,4 procent. Gemeenten en organisaties hebben de afgelopen weken actief campagne gevoerd om de opkomst te verhogen. Stembureaus zijn ook dit jaar op een groot aantal locaties geopend, waaronder bibliotheken, scholen en buurhuizen. De Kiesraad heeft extra aandacht gegeven aan toegankelijkheid voor mensen met een beperking.

De uitslagenavond begint morgen direct na sluiting van de stembureaus om 21.00 uur. De NOS verzorgt een uitgebreide liveuitzending op NPO 1. Definitieve uitslagen per gemeente worden verwacht in de loop van de nacht en vroege ochtend van 19 maart. De coalitieonderhandelingen in de meeste gemeenten zullen daarna starten en doorgaans enkele weken in beslag nemen.