Rekenkamer en CPB luiden noodklok: miljarden aan bezuinigingen dreigen gemeenten en onderwijs te treffen

CPB vraagt om minimaal vijf miljard

Het Centraal Planbureau heeft in zijn meest recente doorrekening vastgesteld dat het kabinet-Schoof minimaal vijf miljard euro moet snijden om binnen de Europese begrotingsregels te blijven. De Rekenkamer sloot zich aan bij deze analyse en uitte scherpe kritiek op de Miljoenennota, die volgens de begrotingswaakhond rekent met bezuinigingen die in de praktijk niet haalbaar zijn. Beide instellingen betogen dat uitstel de schulden van Nederland structureel vergroot en het land op gespannen voet plaatst met de Europese stabiliteitspacten.

Gemeenten in het financiele ravijn

De gemeenten zijn een van de zwaarst getroffen partijen. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten berekende dat het kabinetsplan een structurele korting van 2,4 miljard euro op de gemeentefinancien inhield. Drie kwart van alle Nederlandse gemeenten zou daarmee in 2026 in een structureel tekort terechtkomen, gedwongen tot het afstoten van lokale voorzieningen zoals buurtcentra, bibliotheken en jeugdzorg. Op een bestuurlijk overleg stelde het kabinet uiteindelijk drie miljard euro cumulatief beschikbaar tot en met 2027, maar structureel blijft de kloof tussen taken en middelen bestaan. Gemeentelijke bestuurders waarschuwen dat het lokaal bestuur met de huidige verdeling op termijn onuitvoerbaar wordt.

Onderwijs: zwaarste bezuiniging van deze eeuw

De Algemene Onderwijsbond bestempelt de plannen als de grootste onderwijsbezuiniging van deze eeuw. Het regeerprogramma van kabinet-Schoof bevat ingrepen in het primair, voortgezet en hoger onderwijs die scholen en universiteiten voor forse keuzes stellen op het gebied van personeel en voorzieningen. Pas het volgende kabinet, dat in de peilingen zou bestaan uit D66, VVD en CDA, heeft toegezegd de bezuinigingen per 2027 terug te draaien. Tot die tijd bevindt het onderwijs zich in een financieel vacuum, zonder zekerheid over budgetten terwijl leerlingen en docenten nu al voor de klas staan.

Zorg en sociale zekerheid onder druk

In de Tweede Kamer werd op 5 maart de begroting voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport besproken. De coalitie wil inzetten op preventie om langetermijnzorgkosten te drukken, maar critici stellen dat dit onvoldoende compensatie biedt voor de directe kortingen op bestaande budgetten. Binnen de sociale zekerheid zijn aanpassingen in de WW, de WIA en de AOW in beeld. Vakbonden hebben hun zorgen bij het ministerie neergelegd, maar tot fundamentele koerswijzigingen heeft dit vooralsnog niet geleid.

Rekenkamer spreekt van structurele risico's

De Rekenkamer wijst op drie specifieke risico's in de begrotingsplannen. Ten eerste zijn een deel van de voorgenomen bezuinigingen afhankelijk van medewerking van gemeenten en zorginstellingen die zelf al onder druk staan. Ten tweede overschat het kabinet de opbrengsten van enkele lastenverzwaringen voor bedrijven. Ten derde ontbreekt een reservering voor onvoorziene uitgaven, terwijl de internationale onzekerheid door de energiecrisis en geopolitieke spanningen juist extra buffers zou rechtvaardigen.

Politiek Den Haag in debat

De oppositie in de Tweede Kamer heeft herhaaldelijk moties ingediend om bezuinigingen af te zwakken of te spreiden. Hoewel enkele kleinere aanpassingen zijn doorgevoerd, houdt het kabinet vast aan de hoofdlijnen. Premier Schoof verdedigt de koers met het argument dat Nederland structureel meer uitgeeft dan het ontvangt en dat uitstel de rekening slechts doorschuift naar komende generaties. Critici benadrukken dat de lastenverdeling onevenredig zwaar neerkomt bij kwetsbare groepen, lokale overheden en het onderwijs, terwijl vermogende huishoudens en grote bedrijven relatief ongemoeid blijven.

Lichtpunten in woningbouw en infrastructuur

Niet alle begrotingsnieuws is negatief. Op het terrein van volkshuisvesting zijn extra middelen vrijgemaakt voor woningcorporaties om de bouwproductie op peil te houden. Ook infrastructuurprojecten worden relatief ontzien, mede vanwege hun directe bijdrage aan economische groei. Maar voor de sectoren die wel hard worden geraakt, biedt dit weinig troost. De komende weken publiceert het CPB zijn voorjaarsprognose, die het kabinet nieuwe informatie geeft over de economische groei en mogelijk ruimte voor bijsturing in het bezuinigingspakket.