VS en Israel vielen Iran aan in februari: Europa reageerde verdeeld en zoekt nog steeds een gezamenlijke positie

Gezamenlijke aanval met drie codenamen, Khamenei gedood

Op 28 februari 2026 voerden de Verenigde Staten en Israel een gecoordineerde militaire operatie uit tegen doelen in Iran. De aanvallen, uitgevoerd onder de codenamen Roaring Lion, Operation Shield of Judah en Operation Epic Fury, waren gericht op militaire functionarissen, commandanten en strategische faciliteiten. Tijdens de operatie werd de Iraanse opperste leider, Grootayatollah Ali Khamenei, gedood. Het is een van de meest ingrijpende militaire acties in het Midden-Oosten in decennia en heeft wereldwijde diplomatieke en geopolitieke gevolgen die nog steeds naijlen.

Washington en Jerusalem: preventieve actie tegen nucleaire dreiging

Zowel de Amerikaanse als de Israelische regering presenteerden de aanval als een preventieve maatregel tegen Irans nucleaire programma en zijn ballistische raketcapaciteit. Iran zou zich bevinden op een kritiek punt in de ontwikkeling van kernwapens, en diplomatieke pogingen via de Internationale Organisatie voor Atoomenergie en onderhandelingen met Europese grootmachten hadden geen resultaat opgeleverd. De VS en Israel stelden dat militair ingrijpen de enige optie was om een nucleair bewapend Iran te voorkomen.

Spanje veroordeelt, Duitsland en VK houden afstand, Nederland roept op tot kalmte

De Europese reacties liepen uiteen van stilzwijgende instemming tot openlijke veroordeling. Spaans premier Pedro Sanchez was het scherpst: hij omschreef de operatie als "een unilaterale militaire actie die het risico draagt een vijandiger wereldorde te scheppen". Daarmee distantieerde hij zich expliciet van de VS, een bondgenoot binnen de NAVO.

Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk kozen voor een gezamenlijke verklaring die genuanceerder was. De drie landen benadrukten dat zij Iran herhaaldelijk hadden opgeroepen zijn nucleaire programma en ballistische raketprogramma te staken. Het VK voegde er nadrukkelijk aan toe dat het "geen rol had gespeeld" in de aanvallen, een opvallende formule die suggereerde dat men vooraf was geinformeerd maar niet had deelgenomen.

Nederland, bij monde van premier Rob Jetten en minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen, koos voor een positie van terughoudendheid. Het kabinet veroordeelde Iraanse agressie maar riep tegelijkertijd op tot "restraint" van alle partijen en pleitte voor terugkeer naar de onderhandelingstafel. Jetten benadrukte dat Nederland samen met Europa de internationale rechtsorde wil handhaven.

EU kan geen eensgezinde verklaring uitbrengen

De Europese Unie als geheel was niet in staat een gezamenlijk standpunt in te nemen. Dat is een structurele zwakte van het Europees buitenlandbeleid: voor een officieel EU-standpunt is unanimiteit van alle 27 lidstaten vereist. Terwijl Spanje bereid was tot openlijke veroordeling, waren andere lidstaten huiverig om de VS of Israel publiekelijk te confronteren. Het gevolg is een diplomatieke verlamming precies op het moment dat eensgezindheid de meeste invloed zou hebben.

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen benadrukte in publieke uitspraken het belang van de internationale rechtsorde en riep op tot de-escalatie, maar vermeed een direct oordeel over de operatie zelf. Critici, waaronder EW Magazine, stelden dat Europa hiermee opnieuw bewees meer toeschouwer dan actor te zijn in het Midden-Oosten.

Gevolgen: energieprijzen en machtsvacuum in Iran

De aanvallen hebben directe economische consequenties. De onzekerheid in de Golfregio dreef de energieprijzen omhoog, met gevolgen voor Europese huishoudens en bedrijven die toch al kampen met hoge energierekeningen. De Iraanse Straat van Hormuz, waardoor een aanzienlijk deel van het wereldwijde olievervoer passeert, bleef vooralsnog open, maar de dreiging van blokkade houdt markten alert.

In Iran zelf is een machtsvacuum ontstaan. Wie Khamenei als opperste leider opvolgt, is op het moment van schrijven onduidelijk. Gematigde en hardlijnerfracties binnen het Iraanse systeem voeren een strijd om de opvolging, terwijl de bevolking van Iran te maken heeft met de nasleep van de militaire aanvallen en een verslechterende economische situatie. Hoe dit machtsvacuum wordt gevuld, zal mede bepalen of de regio de-escaleert of verder destabiliseert.