Rijn voert nog een derde van het normale water aan: waterschappen en Rijkswaterstaat overleggen over nieuwe beperkingen

Overleg in Den Haag over de volgende stap

Op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat kwamen donderdag waterschappen, drinkwaterbedrijven en Rijkswaterstaat bijeen om te bespreken welke maatregelen nog nodig zijn nu de droogte aanhoudt. Op tafel liggen verdere beperkingen voor de scheepvaart, het minder vaak openen van sluizen om zoet water vast te houden en eenrichtingsverkeer op vaarwegen die te smal worden.

Een woordvoerder van het ministerie schetst de afweging waar het om draait: door sluizen minder vaak te openen blijft er meer zoet water in het systeem, maar diezelfde ingreep raakt de binnenvaart en daarmee de economie. Elke liter die wordt vastgehouden, is een liter die niet gebruikt wordt om schepen te versassen.

Een rivierafvoer die het jaar 1976 nadert

De cijfers laten zien hoe scheef de verhouding inmiddels ligt. Bij Lobith, waar de Rijn Nederland binnenkomt, gaat er nu ongeveer 650.000 liter water per seconde langs. Voor eind juli is dat ruwweg een derde van de normale hoeveelheid, die rond de 1.950.000 liter per seconde ligt.

Daarmee zit de rivier onder het niveau van de beroemde droogte van 1976, toen 782.000 liter per seconde werd gemeten. De verwachting is dat de rivierstand dit weekeinde zakt naar 6,35 meter, ongeveer vijftien centimeter onder het vorige laagterecord. Dat de zomer bovendien warm is, met dagen tussen de dertig en vijfendertig graden, vergroot de vraag naar water juist op het moment dat er minder binnenkomt.

Deventer sluit de haven

De gevolgen zijn het scherpst zichtbaar in Deventer, dat zijn haven vanaf zaterdag sluit voor de scheepvaart. Het verschil tussen het waterpeil in de IJssel en dat in de haven wordt zo groot dat de sluisdeuren de druk niet langer aankunnen. Volgens de watervergunning mag de sluis worden gebruikt tot een peil van 0,45 meter boven NAP, en die grens komt in zicht.

Het risico waar de gemeente op wijst is niet theoretisch. Zouden de deuren bezwijken, dan kan de haven grotendeels leeglopen, met gevolgen voor de vaarwegen daarachter tot aan Lemelerveld. Dat kan schade opleveren aan waterkeringen en gevaar voor schepen en woonboten. Vaartuigen konden tot donderdag nog binnenkomen, maar moesten vrijdagavond vertrokken zijn.

Ook het oosten loopt vast

Deventer staat niet alleen. Op het Twentekanaal, dat drie plaatsen in Oost-Overijssel met elkaar verbindt, gelden beperkingen, en in Zwolle moeten meer schepen worden opgevangen doordat elders geen plaats meer is. De problemen op de IJssel komen rechtstreeks voort uit de lage afvoer van de Rijn, waar de IJssel een aftakking van is.

Voor de binnenvaart betekent dat vooral minder lading per schip. Wie ondieper moet varen, neemt minder mee, zodat er meer reizen nodig zijn voor dezelfde hoeveelheid goederen. Dat werkt door in de kosten van bulkvervoer, van bouwmaterialen tot brandstof.

Zout water dringt verder landinwaarts

Naast een tekort speelt een tweede probleem: verzilting. Doordat de rivieren minder tegendruk geven, dringt zout zeewater verder het land in, vooral in het Rijn-Maasmondgebied en langs de Lek en de Hollandsche IJssel. Rijkswaterstaat houdt de Haringvlietsluizen daarom dicht en zet de stuw bij Hagestein in om extra zoet water via de Lek naar het westen te sturen.

Verder zijn aanvoerroutes in gebruik genomen die speciaal voor droge periodes bestaan, en bij sluis Eefde komt een extra pomp te staan. Sluizen worden waterbesparend geschut en kolken gaan waar nodig tijdelijk dicht.

Verboden om water op te pompen

Waterschappen grijpen ondertussen in bij de gebruikers. Waterschap Scheldestromen in Zeeland kondigde donderdag een verbod af op het onttrekken van oppervlaktewater uit sloten en kreken. In het oosten geldt al sinds half juli een onttrekkingsverbod in de Liemers, de Achterhoek, het zuidoosten van de Veluwe en het zuiden van Overijssel.

Zulke verboden treffen vooral boeren en tuinders, die in deze weken juist willen beregenen. Wie zich er niet aan houdt, riskeert handhaving door het waterschap. De landelijke opschaling naar niveau twee, het feitelijke watertekort, dateert van 16 juli en werd genomen op advies van de commissie die de waterverdeling coordineert.

Drinkwater blijft, maar de marges zijn krap

Rijkswaterstaat blijft benadrukken dat er voldoende drinkwater beschikbaar is en blijft. Dat is geen loze geruststelling, want in de rangorde die bij watertekort geldt, staan de veiligheid van dijken en de drinkwatervoorziening bovenaan. Scheepvaart, industrie en landbouw komen daarna.

Tegelijk laat deze zomer zien hoe weinig speelruimte er is zodra de aanvoer wegvalt. Niveau drie zou betekenen dat er sprake is van een crisis, waarbij nationaal wordt bepaald wie nog water krijgt. Of het zover komt hangt vooral af van de neerslag in het stroomgebied van de Rijn, in Zwitserland en Duitsland, en niet van wat er in Nederland zelf valt.

Wat nog niet duidelijk is

De economische schade laat zich nu nog niet becijferen. Hoeveel de beperkingen kosten hangt af van hoe lang ze duren, en over de duur doet niemand uitspraken zolang de weersverwachting geen uitkomst biedt. Ook is niet gezegd welke vaarwegen als volgende dichtgaan.

Wat wel opvalt is dat records uit 1976 in enkele jaren tijd meermaals zijn benaderd of gebroken. Dat maakt de vraag prangender of de huidige inrichting van het watersysteem, met veel afvoeren en weinig vasthouden, past bij zomers die structureel droger uitpakken.