Rijn voert minder water aan dan ooit gemeten: laagterecord uit 1947 gesneuveld bij Lobith

Een record dat bijna tachtig jaar overeind stond

De Rijn voerde het afgelopen etmaal 614 kubieke meter water per seconde aan bij Lobith, het punt waar de rivier Nederland binnenkomt. Dat is minder dan ooit is vastgelegd in de meetreeks. Het oude laagterecord dateerde van 4 november 1947, toen de dagafvoer op 620 kubieke meter per seconde uitkwam.

Ter vergelijking: in een gemiddelde zomer ligt de afvoer bij Lobith een veelvoud daarvan. Rijkswaterstaat houdt er rekening mee dat de waarde nog verder zakt, richting de 575 kubieke meter per seconde die in februari 1929 tijdens ijsgang werd genoteerd.

Waarom de rivier nu al leegloopt

Hydrometeoroloog Jan Verkade van Deltares en Rijkswaterstaat wijst op de combinatie van een uitzonderlijk voorjaar en een uitgebleven zomerregen. Door de warmte smolt de sneeuw in Zwitserland ongeveer drie maanden eerder dan gebruikelijk, waardoor de buffer die de rivier normaal gesproken tot ver in de zomer voedt vroeg opraakte.

Daarna bleef neerslag in het stroomgebied vrijwel volledig weg. Het gevolg is dat de Rijn volgens Verkade in feite leegloopt. Het gaat dus niet alleen om een lage stand, maar ook om een stand die veel eerder in het seizoen wordt bereikt dan bij eerdere droogtes.

Wat de meetreeksen laten zien

Het KNMI stelde eerder deze maand al vast dat de situatie uitzonderlijk is. Op 6 augustus lag de afvoer bij Lobith op 655 kubieke meter per seconde, de laagste waarde voor die tijd van het jaar in een reeks die teruggaat tot 1901.

Ook stroomopwaarts worden records gebroken. Bij Keulen en Maxau in Duitsland was 6 augustus de laagste waarde ooit op die kalenderdag, in meetreeksen die respectievelijk teruggaan tot 1816 en 1921. De droogte beslaat daarmee het hele stroomgebied en is geen Nederlands verschijnsel.

De scheepvaart betaalt de eerste rekening

Voor de binnenvaart betekent het lage water dat schepen niet volgeladen kunnen varen zonder het risico aan de grond te lopen. Wie minder lading meeneemt, moet vaker varen, en dat drijft de vervoerskosten op voor iedereen die van de rivier afhankelijk is.

Twee vaarwegen zijn inmiddels helemaal gesloten, de Delftse Schie en het Twentekanaal. Duitse schippers vrezen dat het traject tussen Koblenz en Mainz binnen afzienbare tijd onbevaarbaar wordt. Dat stuk vormt een flessenhals in de aanvoer richting het Duitse achterland, waar veel Rotterdamse lading naartoe gaat.

Landbouw, dijken en de rest van het watersysteem

In een groeiend aantal regio's geldt inmiddels een beregeningsverbod, waardoor boeren en tuinders geen water meer uit sloten en beken mogen halen. Dat treft gewassen op het moment dat de behoefte aan water juist het grootst is.

Daarnaast melden waterschappen in Zuid-Holland een fors oplopend aantal scheuren in veendijken, doordat het veen uitdroogt en krimpt. Dat maakt van de droogte niet alleen een economisch probleem maar ook een kwestie van waterveiligheid, want dijken die scheuren worden kwetsbaar zodra er wel weer veel water komt.

Het kabinet houdt de hand op de knip

Ondernemers die schade lijden door het lage water hoeven niet op steun van de overheid te rekenen. Minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat liet begin deze maand weten dat het watertekort volgens hem geen natuurramp is en noemde de gevolgen toch een beetje ondernemersrisico.

Dat standpunt valt slecht bij sectoren die de kosten direct voelen. Tegelijk raakt het aan een lastige vraag: als extreem laag water vaker voorkomt, verschuift het van een uitzondering die je kunt compenseren naar een risico dat bedrijven zelf moeten inprijzen. Waar die grens ligt, heeft het kabinet niet uitgewerkt.

Klimaat op de achtergrond

Het KNMI wijst op de aanhoudende hogedrukgebieden die dit voorjaar en deze zomer het weer boven Europa bepaalden. Volgens het instituut is de kans op zo een droogte door klimaatverandering aanzienlijk groter geworden, onder meer doordat hogere temperaturen de verdamping uit bodem, meren en rivieren opvoeren.

Dat maakt het record van deze week minder een curiositeit en meer een voorproefje. Een rivier die zijn sneeuwbuffer drie maanden te vroeg kwijtraakt, staat structureel anders in het seizoen dan de rivier waarop de Nederlandse infrastructuur ooit is ontworpen.

Wat er de komende weken te verwachten valt

De verwachtingen voor de komende twee weken laten nauwelijks neerslag zien in het stroomgebied. Zolang die situatie aanhoudt, blijft de afvoer laag en kunnen de beperkingen voor scheepvaart en landbouw weken tot maanden aanhouden.

Het drinkwater is voorlopig niet in het geding, al waarschuwen waterbeheerders dat de maatregelen per regio blijven verschillen omdat niet elk gebied dezelfde aanvoer heeft. De onzekerheid zit vooral in de vraag hoe lang het duurt voordat het watersysteem zich herstelt, want daarvoor is niet één regenbui nodig maar een langere natte periode in het hele stroomgebied.