Kamerlid Kathmann dient wet in die verslavend ontwerp van apps tot oneerlijke handelspraktijk maakt

Een wet die zich op het ontwerp richt, niet op de inhoud

Pro-Kamerlid Barbara Kathmann heeft maandag een initiatiefwetsvoorstel ingediend dat verslavend ontwerp van online diensten wettelijk moet verbieden. Het voorstel kiest een invalshoek die afwijkt van eerdere pogingen om grote platforms aan te pakken. Het gaat niet over wat gebruikers te zien krijgen, maar over de manier waarop de diensten zijn gebouwd.

Dat onderscheid is juridisch van belang. Discussies over inhoud raken al snel aan de vrijheid van meningsuiting, met alle afbakeningsproblemen van dien. Een regel over ontwerp hoeft daar niet aan te komen: die stelt eisen aan de constructie van een product, niet aan de boodschap die erdoorheen gaat.

Welke trucs het voorstel bij naam noemt

Het wetsvoorstel bevat een opsomming van manipulatieve praktijken. Daar hoort het oneindig doorscrollen bij, waarbij een tijdlijn nooit een einde kent. Ook automatisch startende video, pushmeldingen en algoritmes die bedoeld zijn om gebruikers langer vast te houden staan op de lijst.

Twee omschrijvingen uit het voorstel laten zien hoe concreet het wordt. De eerste gaat over diensten die alle intuitieve momenten weghalen waarop een gebruiker een taak zou kunnen afronden of afsluiten. De tweede gaat over diensten die steeds opnieuw dezelfde vraag stellen of dezelfde keuze voorleggen nadat de gebruiker die keuze al heeft gemaakt. Daarnaast noemt het voorstel ontwerptrucs die impulsieve aankopen stimuleren.

De vergelijking met onveilige fysieke producten

Kathmann hangt haar voorstel op aan een vergelijking met de fysieke wereld. Voor gewone producten en diensten bestaan al regels: agressieve verkoopmethoden en misleidende reclame zijn verboden, en onveilige producten moeten van de markt. Online geldt dat volgens haar onvoldoende.

Haar redenering is dat een platform dat op verslaving is ontworpen in feite een onveilig product is. Als socialemediaplatforms onveilig zijn, moeten ze volgens Kathmann terug naar de tekentafel en worden aangepast. Consumenten verdienen betere bescherming, stelt ze, met het argument dat manipulatieve trucs invloed hebben op de mentale en lichamelijke gezondheid, op de ontwikkeling van het brein en op het concentratievermogen.

Een zorgplicht die de bewijslast verlegt

Het kernmechanisme van het voorstel is een zorgplicht. Aanbieders zouden moeten kunnen aantonen dat hun dienst niet verslavend is en dat de gebruikte functies eerlijk en niet-manipulatief zijn. Daarmee komt de bewijslast bij het bedrijf te liggen in plaats van bij de gebruiker of de toezichthouder.

Dat is een wezenlijk verschil met het huidige stelsel, waarin een toezichthouder doorgaans eerst moet aantonen dat er iets mis is voordat er iets gebeurt. Bij producten als speelgoed, medische hulpmiddelen en voedsel werkt het al andersom: de fabrikant moet vooraf laten zien dat het veilig is.

Niet alleen sociale media

De reikwijdte van het voorstel gaat verder dan de platforms waar de discussie meestal over gaat. Behalve sociale media vallen ook games, datingapps, chatbots en streamingdiensten eronder. Dat is logisch vanuit de gekozen invalshoek: dezelfde ontwerptechnieken komen in al die categorieen voor.

Juist die breedte maakt het voorstel ingrijpender dan een regel die alleen op de grootste platforms zou zien. Veel kleinere aanbieders gebruiken dezelfde standaardonderdelen voor meldingen, beloningen en automatisch doorspelen, zonder dat daar een bewuste keuze aan ten grondslag ligt.

Zeven landen werken aan hetzelfde

Kathmann staat niet alleen. Ze werkt samen met parlementariers uit Duitsland, Frankrijk, Belgie, Luxemburg, Oostenrijk, Italie en Portugal die hetzelfde langs wettelijke weg willen regelen. Haar voorkeur gaat uit naar een aanpak op Europees niveau, maar die weg duurt volgens haar te lang. Ze hoopt dat Brussel juist door het Nederlandse voorstel in beweging komt.

Die strategie is eerder toegepast. Het Franse voorstel voor leeftijdsgrenzen op sociale media werkte op vergelijkbare wijze door naar de Europese discussie. In Nederland leidde een rechterlijke uitspraak er eerder toe dat Instagram en Facebook een optie zonder algoritmische tijdlijn moesten aanbieden.

Brussel komt deze maand zelf met een voorstel

De timing is niet toevallig. De Europese Commissie werkt aan een Digital Fairness Act, waarvan het voorstel voor november is aangekondigd. Daarnaast ligt er een voorstel dat de verantwoordelijkheid voor de bescherming van kinderen online verschuift van ouders naar platforms. Boven op dat alles geldt sinds 2022 de Digital Services Act, die vooral op zeer grote platforms is gericht.

Europarlementarier Kim van Sparrentak wijst erop dat elke dag zonder regels er een is waarin verslavende algoritmes aandacht kunnen afnemen en via extreme inhoud invloed kunnen uitoefenen op het democratische debat. Dat argument wordt gebruikt om tempo te maken, maar het laat ook zien waar de spanning zit: een nationale wet in een domein waarin de Europese Unie zelf regels voorbereidt.

Wat er nog moet gebeuren

Een initiatiefwetsvoorstel indienen is de eerste stap van een lange route. Het voorstel gaat eerst naar de Raad van State voor advies, daarna volgt de behandeling in de Tweede Kamer en vervolgens in de Eerste Kamer. Dat traject duurt doorgaans jaren, zeker bij wetgeving die raakt aan Europese regels.

Daarmee is de belangrijkste vraag niet of het voorstel klopt, maar of het de eindstreep haalt voordat Brussel het onderwerp zelf heeft geregeld. Kathmann rekent er juist op dat het Nederlandse voorstel die Europese stap versnelt, wat een opmerkelijke manier is om succes te definieren.