Netbeheerders gaan huishoudens betalen om hun thuisbatterij op piekmomenten af te staan

Netbeheerders kopen flexibiliteit in bij huishoudens

Sinds deze maand kopen de netbeheerders Liander, Enexis en Stedin flexibel vermogen in bij gewone huishoudens. Onder de naam NL Flex betalen zij voor thuisbatterijen, warmtepompen en laadpalen die op drukke momenten op afstand kunnen worden bijgestuurd. De regeling is op 1 november ingegaan en is bedoeld om vier jaar te lopen, tot november 2030. De aanbesteding waarmee het traject begon, stond sinds 1 juli op het inkoopplatform van de netbeheerders.

Het gaat om een nieuw type inkoop. Flexibiliteit werd tot nu toe vooral gekocht bij industriele afnemers en bij grote batterijparken, niet bij particulieren achter de meter. Daarom zit er een tussenschakel in: de netbeheerders betalen energieleveranciers, en die bundelen duizenden klanten tot een pakket vermogen dat als geheel is aan te sturen. Eneco, Essent, Vattenfall, Frank Energie, Zonneplan, Tibber, Budget Thuis, Innova Energie en Quatt Energy doen mee.

Wat een huishouden ervoor krijgt

De vergoeding is opgezet als een beschikbaarheidsvergoeding en niet als een betaling per geleverde kilowattuur. Wie meedoet krijgt geld omdat het vermogen op piekmomenten beschikbaar is, ongeacht of de netbeheerder er die dag daadwerkelijk gebruik van maakt. De tarieven liggen tussen 60 en 120 euro per kilowatt per jaar en lopen op met het aantal uren dat het vermogen beschikbaar moet zijn. Dat varieert van twee tot zes uur.

Voor een thuisbatterij komt dat neer op ongeveer 270 tot 540 euro per jaar. Energieleverancier Frank Energie rekent voor dat een batterij van tien kilowattuur met tien kilowatt vermogen tot ongeveer 450 euro per jaar kan opleveren. Hoeveel een klant daarvan ziet, hangt van de leverancier af. De netbeheerder betaalt de leverancier, en die bepaalt zelf welk deel wordt doorgegeven. Stijn Walsh van Frank Energie zegt dat zijn bedrijf daar met deze beschikbaarheidsvergoeding nu mee begint.

Zes congestiegebieden, geen landelijke regeling

De regeling geldt niet in heel Nederland. Het aanbod loopt in zes congestiegebieden: delen van Gelderland en Utrecht, stukken van Flevoland en het oosten van Noord-Brabant. Dat zijn precies de regio's waar het stroomnet het hardst tegen zijn grenzen loopt en waar bedrijven al jaren op een zwaardere aansluiting wachten. Uitbreiding naar andere gebieden wordt niet uitgesloten, maar staat nog niet vast.

Meedoen gaat ook niet rechtstreeks. Een huishouden sluit geen contract met de netbeheerder maar met een deelnemende leverancier, en moet accepteren dat die het apparaat op afstand kan bijsturen. Op dit moment doen ruim zevenduizend apparaten mee.

Waarom de netbeheerders 255 megawatt zoeken

De ambitie is om 255 megawatt aan flexibel vermogen vrij te maken, een hoeveelheid die vergelijkbaar is met het stroomverbruik van een stad als Haarlem. Daarvoor zijn naar schatting 50.000 tot 70.000 huishoudens nodig. Afgezet tegen de zevenduizend apparaten die nu zijn aangemeld, is dat nog een flinke afstand.

De achterliggende rekensom is simpel. Een nieuw transformatorstation kost jaren aan procedures en bouwtijd. Vermogen dat al in woonwijken staat en alleen anders aangestuurd hoeft te worden, is sneller beschikbaar. Maarten Otto, voorzitter van Netbeheer Nederland en bestuurder bij Alliander, stelt dat de energietransitie niet alleen om netverzwaring vraagt maar ook om slimmer gebruik.

Het probleem dat de regeling moet oplossen

Thuisbatterijen verlichten het net niet automatisch. De meeste reageren op de uurprijzen van de stroommarkt, en die prijzen zijn landelijk. Als duizenden batterijen op hetzelfde goedkope uur gaan laden, ontstaat er een nieuwe piek in de wijk, ook wanneer het plaatselijke net op dat moment al vol zit. Gilbert de Graaf van Liander wijst erop dat het effect vooral afhangt van de manier waarop een batterij wordt aangestuurd.

Enexis waarschuwt dat batterijen de belasting in een deel van de gevallen juist verhogen. Onderzoek van CE Delft komt tot de conclusie dat prijsgestuurde batterijen de piekbelasting in een wijk met een kwart kunnen opdrijven. De beschikbaarheidsvergoeding is bedoeld om daar een tweede signaal naast te zetten, een signaal dat wel iets weet over de plaatselijke situatie.

Wat het in het drukste uur oplevert

Over de werkelijke winst bestaat discussie. Aangestuurde batterijen kunnen het verbruik op winteravonden met tientallen procenten terugbrengen, maar in het allerdrukste winteruur blijkt de daling klein. Op de donkerste avonden zijn de batterijen vaak al leeg en zijn de prijsverschillen te klein om op bij te sturen, waardoor de afname in dat ene maatgevende uur in berekeningen beperkt blijft tot ongeveer een procent.

Een proef in het Drentse Ansen kwam uit op een vermindering van de congestie met maximaal zes procent. Dat is winst, maar het is geen vervanging van netverzwaring. Daarbij komt dat netbeheerders niet weten waar alle batterijen staan: hoewel registratie verplicht is, is naar schatting slechts veertig procent van de bestaande thuisbatterijen aangemeld.

Wat dit voor Nederland betekent

Voor huishoudens is de vergoeding een nieuwe inkomstenbron, maar geen doorslaggevende. Vier jaar vergoeding dekt bij de huidige tarieven maximaal ongeveer een kwart van de aanschafprijs van een thuisbatterij, die tussen de zevenduizend en twaalfduizend euro ligt. Wie puur op dit bedrag een batterij aanschaft, komt bedrogen uit.

Interessanter is wat de regeling zegt over de richting van het Nederlandse energiebeleid. Voor het eerst wordt het stroomnet behandeld als iets waaraan huishoudens tegen betaling actief kunnen bijdragen, in plaats van alleen als een voorziening die zij afnemen. Of dat de congestie merkbaar verlicht, is pas over een aantal jaren vast te stellen. Dat de netbeheerders meer van dit soort constructies gaan proberen, staat wel vast.