Vredesgesprekken Oekraine in kritieke fase: Donbas blijft struikelblok, Europa vreest buitenspel te staan

De vredesonderhandelingen over het conflict in Oekraine bevinden zich in een kritische fase. In Abu Dhabi kwamen begin 2026 voor het eerst delegaties van Oekraine, Rusland en de Verenigde Staten bijeen voor rechtstreekse gesprekken. De bijeenkomst wordt door betrokken partijen als "constructief" omschreven, maar over de centrale geschilpunten - de toekomst van de Donbas en de aard van westerse veiligheidsgaranties aan Oekraine - bestaat nog geen overeenstemming. Ondertussen dringt Europa aan op een sterkere rol in het vredesproces, terwijl de gevechten op de frontlinie doorgaan.

Historisch moment in Abu Dhabi

De bijeenkomst in Abu Dhabi was historisch: het was de eerste keer dat delegaties van alle drie de betrokken partijen tegelijkertijd aan tafel zaten. Voorgaande diplomatieke contacten verliepen via tussenpersonen en waren beperkt tot bilaterale gesprekken tussen de VS en Rusland of tussen de VS en Oekraine. De aanwezigheid van alle drie delegaties was op zichzelf al een diplomatieke doorbraak, al betekent dat nog geen concreet resultaat.

De gesprekken duurden twee dagen. De VS omschreef de eerste dag als "productief" en gericht op militaire kwesties, waaronder een mogelijke beperking van aanvallen op civiele infrastructuur. Oekraine gaf aan dat er voortgang was op specifieke deelonderwerpen, maar benadrukte dat de kernvraag - de afbakening van gebiedscontrol - nog niet is opgelost. Rusland hield zich op de vlakte over de mate van overeenstemming.

De Donbas: het moeilijkste punt

President Zelensky noemde de toekomst van de Donbas het moeilijkste onderwerp dat nog niet is opgelost. Rusland controleert momenteel grote delen van de regio, waaronder Loehansk en het grootste deel van Donetsk. Een staakt-het-vuren waarbij die situatie wordt bevroren, zou betekenen dat Oekraine de facto afstand doet van grondgebied waarop miljoenen mensen wonen of woonden. Voor Kiev is dat een rode lijn die tot nu toe niet is overschreden.

Toch is de druk om concessies te doen aanzienlijk toegenomen. De VS heeft Oekraine herhaaldelijk opgeroepen realistische verwachtingen te koesteren en heeft zijn militaire steun deels voorwaardelijk gesteld aan bereidheid tot onderhandelen. Zelensky bevindt zich daarmee in een lastig diplomatiek spanningsveld: concessies doen zonder garanties ondermijnt de binnenlandse steun; weigeren riskeert het verlies van Amerikaans vertrouwen en steun.

Veiligheidsgaranties: hoe concreet?

Een staakt-het-vuren zonder robuuste veiligheidsgaranties is voor Oekraine onaanvaardbaar. De reden is eenvoudig: een tijdelijke wapenstilstand zonder juridisch bindende garanties zou Rusland de gelegenheid geven zijn troepen te hergroeperen en opnieuw aan te vallen. De NAVO-optie, die de sterkste garantie zou bieden, ligt vooralsnog politiek gevoelig, met name in Washington en bij een aantal bondgenoten die vrezen voor escalatie.

De VS heeft laten weten bereid te zijn veiligheidsgaranties te bieden, maar de exacte invulling blijft vaag. Onduidelijk is hoe lang die garanties van kracht zijn, welke verplichtingen ze met zich meebrengen en hoe ze juridisch worden verankerd. Een Europees alternatief, waarbij EU-landen troepenmachten inzetten als vredesmacht langs de frontlinie, wordt door meerdere Europese landen onderzocht. Nederland heeft in dit kader bijgedragen aan de discussies, maar concrete verplichtingen zijn nog niet aangegaan.

Europa wil niet buitenspel staan

Een van de opvallende aspecten van de onderhandelingen is de marginale rol van Europa. De gesprekken spelen zich af tussen Washington, Moskou en Kiev; Brussel en de individuele EU-lidstaten staan grotendeels aan de zijlijn. Europese leiders, onder wie de Franse president Macron en de Britse premier Starmer, hebben geprobeerd een eigen vredesinitiatief te lanceren, maar zijn tot nu toe niet als volwaardige gesprekspartner uitgenodigd.

Dat is politiek pijnlijk voor Europa, dat de grootste financier is van de wederopbouw van Oekraine en dat via sancties en wapenleveringen diep betrokken is bij het conflict. De discussie over een mogelijke Europese vredesmacht is deels ook ingegeven door de wens niet volledig afhankelijk te zijn van Amerikaanse bereidheid om de vrede in Oekraine te garanderen.

Geen einde in zicht

De gesprekken in Abu Dhabi zijn een stap in de goede richting, maar een doorbraak is niet nabij. De kloof tussen de Oekrainse minimumeis - terugtrekking van Russische troepen en sterke garanties - en de Russische positie - consolidatie van behaalde winst - blijft enorm. Internationaal wordt erop gewezen dat vredesakkoorden in complexe conflicten zelden snel worden gesloten. De komende maanden zullen uitwijzen of de politieke wil aan alle zijden groot genoeg is om die kloof te overbruggen.