Kabinet-Jetten trekt twintig miljard euro uit voor stikstofaanpak: vrijwillig uitkopen als hoeksteen

Kabinet-Jetten presenteert stikstofplan met twintig miljard euro

Het kabinet-Jetten heeft zijn stikstofaanpak gepresenteerd als onderdeel van het coalitieakkoord. D66, VVD en CDA trekken gezamenlijk twintig miljard euro uit voor de aanpak van de stikstofcrisis, die de Nederlandse economie en natuur al jaren in zijn greep houdt. Het plan benadrukt vrijwilligheid en perspectief voor de boer, maar bevat ook harde doelstellingen die bindend zijn.

Vrijwillig uitkopen als spil van het beleid

Het meest besproken onderdeel van het plan is de vrijwillige uitkoopregeling voor veehouderijen. Tot 2035 is 2,75 miljard euro beschikbaar om boeren die willen stoppen te compenseren voor hun bedrijfswaarde, grond en andere schade. Het kabinet onderstreept dat deelname niet verplicht is: niemand wordt gedwongen zijn bedrijf te beëindigen.

Dat is een bewuste keuze om het vertrouwen van de sector te herwinnen. Het vorige stikstofbeleid, waarbij gedwongen uitkoop nadrukkelijk op tafel lag, leidde tot massale boerenprotesten die in 2019 begonnen en jaren aanhielden. Boerenorganisatie LTO Nederland reageerde gematigd positief op het nieuwe plan, al benadrukte de organisatie dat de uitvoering bepalend zal zijn voor de vraag of boeren het vertrouwen kunnen opbrengen.

Negen miljard voor gebiedsprocessen rondom natuur

De grootste hap uit het fonds, negen miljard euro, gaat naar zogeheten gebiedsprocessen. Dit zijn provinciale plannen rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden, waarbij per gebied wordt bepaald welke bedrijven moeten krimpen, verplaatsen of innoveren. Boeren die in deze zones actief zijn en moeten aanpassen, komen in aanmerking voor vergoedingen voor extensivering, verplaatsing of beëindiging.

Critici wijzen erop dat de gebiedsprocessen in de praktijk alsnog tot gedwongen uitkoop kunnen leiden, ook als het beleid op papier vrijwillig is. Agractie, een actiegroepering die bekendstaat om directe boerenprotesten, is sceptischer over het plan dan LTO. De organisatie vreest dat de vergoedingen onvoldoende zijn en dat de vrijwilligheid een wassen neus wordt zodra de gebiedsprocessen van start gaan.

Reductiedoelstelling: 42 tot 46 procent minder uitstoot in 2035

Het kabinet handhaaft een strikte reductiedoelstelling: de landbouwsector moet zijn stikstofuitstoot in 2035 met 42 tot 46 procent verminderen ten opzichte van 2019. Als een sector dit doel niet haalt, kunnen vergunningen worden ingetrokken. Dat is een aanzienlijke opgave voor met name de intensieve veehouderij.

Een belangrijk verschil met het vorige beleid is de meetmethodiek. Boeren worden niet langer afgerekend op de hoeveelheid stikstof die op afstand in een Natura 2000-gebied neerdaalt, de zogeheten depositiemeting, maar op de stikstofemissie die ze zelf direct uitstoten. Dit wordt door de sector als eerlijker ervaren, omdat deposities sterk afhangen van weersomstandigheden en de locatie van het bedrijf.

Twee miljard voor innovatie op het boerenbedrijf

Naast uitkoop zet het kabinet in op emissiereductie via bedrijfsinnovaties. Twee miljard euro is beschikbaar als subsidie voor maatregelen in de bedrijfsvoering, zoals stalvloerverbeteringen, luchtwassers en emissiearme voersystemen. Aanvullend is 1,2 miljard euro uitgetrokken voor agrarisch natuur- en milieubeheer tot 2035, waarna structureel 165 miljoen euro per jaar beschikbaar blijft.

Het plan staat of valt met uitvoering. De PAS-melders, boeren die jarenlang in juridische onzekerheid verkeerden omdat hun bedrijf gebouwd was op een later ongeldig verklaard vergunningsstelsel, wachten nog op definitieve duidelijkheid over hun situatie. Het kabinet heeft toegezegd ook voor deze groep een oplossing te zoeken, maar concrete maatregelen ontbreken nog in het coalitieakkoord.