Verdachte van aanslag op Berlin Pride doodgeschoten, Amsterdam kijkt naar extra maatregelen

Wat er zaterdagavond in Berlijn gebeurde

Rond tien uur zaterdagavond reed een witte bestelbus in op deelnemers aan de Pride in Berlijn, ter hoogte van de Potsdamer Platz in het district Tiergarten. Het voertuig kwam tot stilstand tegen een boom, waarna de bestuurder omstanders aanviel met een kapmes en te voet vluchtte. Een vrouw kwam om het leven en 29 mensen raakten gewond, van wie een deel ernstig. De politie meldde later dat niemand van hen nog in levensgevaar verkeerde. De Pride in Berlijn is een van de grootste evenementen in zijn soort in Europa en trekt jaarlijks honderdduizenden bezoekers. Het feest werd vroegtijdig beeindigd en het terrein werd ordelijk ontruimd. Twee evenementen die voor de dag erna gepland stonden, gingen niet door.

Een klopjacht van bijna twintig uur

Na de aanval zette de Berlijnse politie een grootschalige zoektocht op naar de bestuurder. Camerabeelden en telefoongegevens brachten de rechercheurs uiteindelijk op het spoor van een 21-jarige man. Rond zes uur 's avonds op zondag werd hij aangetroffen in een volkstuincomplex in het stadsdeel Spandau. Volgens de politie rende hij met een steekwapen op agenten af, waarna zij hun vuurwapen gebruikten. Brandweerlieden probeerden hem nog te reanimeren, maar hij overleed ter plaatse. Dat de verdachte is omgekomen betekent dat een strafproces waarin zijn motief en eventuele contacten zouden zijn uitgezocht, er niet komt. Het onderzoek loopt wel door.

Wie de verdachte was

De man werd door Duitse media aangeduid als Abdul B. Hij werd in 2005 in Berlijn geboren in een gezin van Libanese afkomst en was sinds zijn zestiende bekend bij de veiligheidsdiensten wegens radicalisering en contacten in islamistische kringen. Hij zou eerder hebben geprobeerd naar Syrie af te reizen om zich bij Islamitische Staat aan te sluiten. In mei van dit jaar kreeg hij volgens de Duitse berichtgeving een voorwaardelijke straf van een jaar en tien maanden voor het voorbereiden van een ernstig geweldsmisdrijf, met als voorwaarde deelname aan een deradicaliseringsprogramma. Over die voorgeschiedenis lopen de lezingen uiteen: sommige berichten spreken van een mislukte uitreispoging, andere melden dat hij zich daadwerkelijk bij de organisatie zou hebben aangesloten en recent uit detentie kwam. Dat verschil is op dit moment niet opgehelderd.

Mogelijk meer betrokkenen

De politie houdt er rekening mee dat de verdachte niet alleen handelde. Verschillende personen zijn aangehouden en verhoord, en een deel van hen zit vast. Wat hun rol precies zou zijn geweest, is niet bekendgemaakt. Duits minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt sprak van een islamistische terreuraanslag. Zolang het onderzoek loopt, blijft onduidelijk of er sprake was van een netwerk, van medeweten of van hulp bij de voorbereiding. De politie heeft ook niet toegelicht hoe de verdachte aan het bestelbusje kwam.

Politieke reacties in Duitsland

De burgemeester van Berlijn noemde de aanslag een aanval op de vrije en open samenleving. Bondskanselier Friedrich Merz veroordeelde wat hij een verfoeilijke daad noemde en zegde toe dat de toedracht volledig zal worden uitgezocht. In de Duitse politiek is meteen discussie ontstaan over de vraag hoe iemand die al sinds zijn zestiende in beeld was bij de diensten en pas in mei voorwaardelijk werd veroordeeld, toch tot zo'n daad kon komen. Die vraag naar het functioneren van toezicht op bekende radicalen keert in Duitsland terug na vrijwel elke aanslag van de afgelopen jaren, zonder dat er een sluitend antwoord op is gekomen.

Herdenkingen in drie steden

In Berlijn werden bloemen gelegd en kaarsen aangestoken op de plek van de aanslag. Ook in Amsterdam en Utrecht kwamen mensen bijeen om de omgekomen vrouw en de gewonden te herdenken. Dat de Nederlandse steden zich aansloten is niet toevallig: Pride-evenementen in beide landen delen een deel van hun publiek en hun organisatienetwerk, en veel Nederlandse bezoekers gaan geregeld naar Berlijn. Voor de betrokken gemeenschap raakt een aanslag op een Pride niet alleen aan veiligheid in het algemeen, maar aan de vraag of openlijk zichtbaar zijn nog kan zonder risico.

Betekenis voor Nederland

De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema liet weten te kijken naar mogelijke extra maatregelen rond WorldPride, het internationale evenement dat de stad voor de boeg heeft. Zo'n evenement trekt bezoekers uit tientallen landen en is naar zijn aard moeilijk volledig af te schermen, omdat het zich juist in de openbare ruimte afspeelt. De afweging waar Nederlandse burgemeesters en politie nu voor staan, is dezelfde als in Berlijn: hoe voorkom je dat beveiliging het karakter van een open manifestatie ondermijnt, terwijl het dreigingsbeeld wel verandert. Concrete maatregelen zijn nog niet aangekondigd, en de Nationaal Coordinator Terrorismebestrijding en Veiligheid heeft het dreigingsniveau naar aanleiding van Berlijn niet gewijzigd voor zover bekend.

Wat nog niet vaststaat

Verschillende feiten zijn nog in onderzoek. De politie was aanvankelijk nog bezig te verifieren of er daadwerkelijk met een kapmes is gestoken nadat de bus tot stilstand kwam, al is dat beeld in latere berichtgeving overgenomen. De identiteit van het slachtoffer is niet publiek gemaakt. Ook de precieze aanleiding en het moment waarop de verdachte zijn plan zou hebben opgevat, zijn onbekend. Duitse autoriteiten hebben aangegeven de bevindingen te delen zodra het onderzoek dat toelaat, wat betekent dat het beeld van deze aanslag de komende weken nog kan verschuiven.