Lidstaten zetten hoofdaanklager Karim Khan af, een primeur voor het strafhof in Den Haag

Voor het eerst in de geschiedenis van het hof

De lidstaten van het Internationaal Strafhof hebben hoofdaanklager Karim Khan uit zijn functie gezet. Het besluit viel vrijdag 24 juli tijdens een zitting van de Vergadering van Staten die Partij zijn, het bestuursorgaan van het hof, die deze keer in New York bijeenkwam. Het is de eerste keer in de geschiedenis van het strafhof dat een zittende hoofdaanklager langs disciplinaire weg wordt verwijderd. Khan, een Britse advocaat van 56, was al ruim een jaar op non-actief gesteld in afwachting van het onderzoek naar beschuldigingen van seksueel wangedrag. Hij ontkent die beschuldigingen onverkort.

Hoe de stemming verliep

Er werd in het geheim gestemd. Van de 125 lidstaten stemden er 82 voor het vertrek van Khan, 13 stemden tegen en 15 onthielden zich. Daarmee werd de vereiste tweederde meerderheid ruim gehaald. De verhouding laat zien dat het draagvlak voor het besluit breed was, maar ook dat een niet te verwaarlozen groep landen er anders over dacht of geen positie wilde innemen. Omdat de stemming geheim was, is niet openbaar welke landen welke kant kozen. Dat maakt het lastig om de politieke breuklijnen achter de uitslag precies te duiden, en het voedt tegelijk de speculatie daarover.

Waar de beschuldigingen over gaan

De zaak begon met gedetailleerde klachten van medewerkers uit Khans eigen team. Centraal staat een Maleisische juriste die dicht bij hem werkte en die stelt dat Khan haar herhaaldelijk seksueel benaderde en aanraakte. Het interne onderzoek, dat in juni werd afgerond, concludeerde dat Khan een seksuele relatie had met een ondergeschikte medewerker en vervolgens heeft geprobeerd haar onder druk te zetten om haar klacht in te trekken. Dat laatste woog zwaar in de conclusie dat er sprake was van een ernstige schending van zijn ambtsplichten. De beschuldigingen kwamen eerder aan het licht door een reeks publicaties van persbureau The Associated Press.

Khan vecht het besluit aan

Khan legt zich niet neer bij zijn ontslag. Zijn advocaat liet via het platform X weten dat hij de rechtmatigheid en de eerlijkheid van het besluit zal aanvechten. Welke juridische route daarvoor precies openstaat, is niet duidelijk. Het hof heeft nooit eerder een aanklager afgezet, dus er is geen precedent en evenmin een uitgewerkte beroepsprocedure die zich hier vanzelfsprekend voor leent. Dat betekent dat de zaak nog geruime tijd kan doorlopen, terwijl het hof tegelijk aan de slag moet met het aanwijzen van een opvolger. Voor een instelling die zelf over eerlijke processen gaat, is die onduidelijkheid ongemakkelijk.

De schaduw van de zaak tegen Netanyahu

De affaire is niet los te zien van de gevoeligste zaak op het bureau van de aanklager. Khan vroeg arrestatiebevelen aan tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en oud-minister van Defensie Yoav Gallant wegens vermeende oorlogsmisdaden in Gaza. Aanhangers van Khan stellen dat de beschuldigingen tegen hem onderdeel zijn van een lastercampagne die daarop volgde, en volgens berichtgeving hebben Israëlische autoriteiten er bij lidstaten op aangedrongen voor zijn vertrek te stemmen. De vrouw die de klacht indiende heeft daar zelf tegenin gebracht dat zij de onderzoeken van het hof naar de gebeurtenissen in Gaza volledig steunt. De arrestatiebevelen tegen Netanyahu en Gallant blijven onverkort geldig.

Een hof onder druk van Washington

Het besluit valt in een periode waarin het strafhof van meerdere kanten onder druk staat. De Amerikaanse regering heeft bij monde van minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio aangekondigd het hof steen voor steen te willen afbreken. Ook vanuit andere hoofdsteden is de afgelopen jaren openlijk druk uitgeoefend op de aanklager over de keuze welke zaken hij wel en niet oppakte. Voor een instelling die haar gezag volledig ontleent aan de bereidheid van staten om haar te erkennen, is die combinatie riskant. Waarnemers wijzen erop dat het hof zich juist nu moet laten zien als een organisatie die interne misstanden serieus aanpakt, zonder dat tegenstanders dat kunnen gebruiken als bewijs dat de instelling zelf niet deugt.

Wie het stokje overneemt

Hoe het aanklagerschap wordt ingevuld, is nog niet uitgekristalliseerd. Het hof heeft twee plaatsvervangende aanklagers, en een van hen zou de functie kunnen overnemen. De andere mogelijkheid is dat lidstaten een nieuwe kandidaat voordragen en er een selectieprocedure volgt, zoals bij eerdere benoemingen gebruikelijk was. Een tijdpad is niet bekendgemaakt. Voor de lopende onderzoeken, die uiteenlopen van Oekraïne en de Filipijnen tot de Palestijnse gebieden, is continuïteit van belang, en het parket is in de periode dat Khan op non-actief stond blijven doorwerken. Toch is de leiding van zo'n parket meer dan een formaliteit, omdat de aanklager bepaalt welke zaken prioriteit krijgen.

Betekenis voor Nederland

Het Internationaal Strafhof zetelt in Den Haag en Nederland is als gastland nauw met de instelling verbonden. Die band is meer dan een adres. Den Haag profileert zich al decennia als stad van vrede en recht, en de aanwezigheid van het strafhof is daarvan het zwaarstwegende onderdeel. Een bestuurscrisis rond de aanklager raakt daarmee ook aan de Nederlandse inzet voor internationale rechtspraak, zeker nu een grote mogendheid openlijk zegt de instelling te willen ontmantelen. Tegelijk laat het besluit zich ook anders lezen. Een organisatie die haar hoogste functionaris wegstuurt na een intern onderzoek, toont dat de eigen regels ook voor de top gelden. Welke van die twee lezingen blijft hangen, hangt vooral af van hoe ordelijk de opvolging verloopt.