Fatbikeverbod levert ruim honderd boetes op in Amsterdam en Enschede, maar de rechter moet nog oordelen

Sinds de invoering van de plaatselijke fatbikeverboden zijn er in Amsterdam en Enschede samen ruim honderd boetes uitgedeeld. Bestuurders en winkeliers zeggen dat het rustiger en veiliger is geworden, maar harde cijfers over ongevallen ontbreken nog. Een importeur daagt Enschede voor de rechter, omdat hij vindt dat de gemeente geen deugdelijke juridische grondslag heeft. Die zaak geldt als proefproces voor de tientallen gemeenten die een vergelijkbaar verbod overwegen.

Ruim honderd boetes in twee steden

Sinds Amsterdam en Enschede een plaatselijk fatbikeverbod invoerden, zijn er samen ruim honderd bekeuringen uitgeschreven. In Amsterdam deelden handhavers tot begin juli 94 boetes uit. In Enschede bleef het aantal beperkt tot negen boetes, naast 33 waarschuwingen.

Dat verschil zegt vooral iets over schaal en over de plek waar het verbod geldt. Enschede beperkt het tot de binnenstad overdag, terwijl Amsterdam het Vondelpark heeft aangewezen, een gebied waar dagelijks veel mensen doorheen komen.

Hoe de gemeenten het juridisch hebben geregeld

Beide steden gebruiken de algemene plaatselijke verordening. Dat is het gemeentelijke instrument waarmee ook zaken als overlast worden geregeld, en het is nadrukkelijk geen verkeerswetgeving.

Als fatbike geldt daarbij een elektrische fiets met banden van zeven centimeter of dikker. Enschede ging op 11 maart van start, Amsterdam volgde op 11 mei met het verbod in het Vondelpark. De Amsterdamse gemeenteraad had er in februari mee ingestemd, Utrecht nam in december al een vergelijkbaar besluit.

Winkeliers merken vooral rust

Wethouder Marc Teutelink van Enschede zegt dat het verbod werkt. Volgens hem zijn er duidelijk minder onveilige situaties, en hoort hij dat ook terug van winkeliers en van mensen die boodschappen doen.

Nicole Workel-ten Bos, voorzitter van winkeliersvereniging Winkelhart, ziet hetzelfde. Voor bezoekers is het volgens haar merkbaar rustiger geworden en spreken mensen elkaar weer aan. Juist die vorm van sociale controle waarderen de ondernemers.

Het bewijs is voorlopig vooral waarneming

Wat er tot nu toe ligt, is dus bovenal ervaring. Er zijn boetecijfers en er zijn de indrukken van ondernemers en bestuurders, maar er is nog geen onderzoek dat het effect op ongevallen of op het aantal fatbikes vaststelt.

Amsterdam laat dat wel uitzoeken. De gemeente onderzoekt het effect van het verbod en komt dit najaar met de resultaten. Pas daarna valt te zeggen of de rust in het park iets anders is dan een verplaatsing van het probleem naar de straten eromheen.

Een importeur stapt naar de rechter

Tegen het Enschedese verbod loopt een rechtszaak. Een fatbike-importeur vindt dat gemeenten hiervoor geen deugdelijke juridische grondslag hebben en heeft de stad gedagvaard. De inhoudelijke civiele behandeling staat gepland voor eind januari.

Juristen zien die zaak als proefproces. De kern van het bezwaar is dat een fatbike juridisch nauwelijks te onderscheiden valt van een gewone elektrische fiets, waardoor een verbod dat zich specifiek op fatbikes richt lastig te onderbouwen is. Verkeersrechtdeskundige Rembrandt Groenewegen noemde de gemeentelijke aanpak eerder een oplossing voor de korte termijn.

Tientallen gemeenten wachten de uitspraak af

De uitkomst reikt daarmee verder dan twee steden. Bijna dertig gemeenten overwegen een vergelijkbaar verbod, en een deel daarvan houdt de zaak in Enschede en het Amsterdamse onderzoek in de gaten voordat het zelf iets besluit.

Aan een civiele procedure in Overijssel hangt zo de vraag of het gemeentelijke spoor uberhaupt begaanbaar is. Verliest Enschede, dan valt voor al die gemeenten het instrument weg waarmee ze nu denken te kunnen ingrijpen.

Den Haag werkt aan een aparte voertuigcategorie

Het kabinet-Jetten wil het landelijk regelen. In het regeerakkoord staat een aparte voertuigcategorie voor fatbikes, met een minimumleeftijd, een helmplicht en de bevoegdheid voor gemeenten om fatbikevrije zones aan te wijzen. Minister Vincent Karremans heeft strengere maatregelen toegezegd.

Concreet ligt er een helmplicht voor jongeren onder de achttien op fatbikes en elektrische fietsen, die in 2027 zou moeten ingaan. Het voorstel gaat dit najaar naar de Tweede Kamer.

Waarom een helmplicht de kritiek niet wegneemt

Spoedeisendehulpartsen steunen de helmplicht, omdat die hoofdletsel kan voorkomen bij ongelukken die toch al gebeuren. Dat is een argument over de gevolgen, niet over de oorzaak.

Daar wijzen de RAI Vereniging, BOVAG, de ANWB en de Fietsersbond op. Volgens hen laat een helmplicht het eigenlijke probleem onaangeroerd: fietsen die worden opgevoerd, illegale invoer en het rijgedrag zelf. Zolang daar niets aan verandert, verschuift de discussie van de vraag hoe hard iemand rijdt naar de vraag wat hij op zijn hoofd draagt.