Hongarije legt kerncentrale Paks stil omdat de Donau te weinig koelwater aanvoert

De centrale die het halve land van stroom voorziet

Hongarije legt zijn enige kerncentrale stil. De centrale van Paks, aan de Donau ten zuiden van Boedapest, heeft een vermogen van ongeveer 2.000 megawatt en levert normaal gesproken bijna de helft van alle elektriciteit in het land.

De reden is geen storing en geen politiek besluit, maar water. De reactoren gebruiken Donauwater voor koeling, en dat water is er niet meer in voldoende hoeveelheid. Zaterdag draaide de centrale nog op ongeveer een kwart van de normale productie nadat eerder al reactoren waren uitgezet.

Een rivier die onder alle records zakt

Achter de stillegging zit een uitzonderlijke droogte in Midden-Europa. Weken van hitte en nauwelijks regen hebben de Donau tot recordlaagtes teruggebracht. Bij Boedapest werd eind juli een stand van 23 centimeter gemeten, onder het laagterecord van 33 centimeter uit 2018.

Bij Paks zelf geldt een harde drempel. Zakt de peilschaal daar tot ongeveer min 134 centimeter, dan kan de centrale niet langer voldoende koelwater innemen en moet zij helemaal uit. Die grens is nu in zicht gekomen, en de verwachting is dat het water voorlopig verder daalt.

Wat de regering van burgers en bedrijven vraagt

Premier Peter Magyar heeft een pakket noodmaatregelen aangekondigd om het verbruik omlaag te brengen. Ambtenaren moeten de eerste werkdagen van de week verplicht thuiswerken en in overheidsgebouwen gaat de verlichting uit.

Ook het vrachtvervoer per spoor ligt vanaf maandag een deel van de dag stil, om het net te ontlasten. Grootverbruikers zoals batterijfabrieken, autofabrieken en de chemische industrie is gevraagd hun verbruik fors terug te schroeven. Daarnaast gelden waterbeperkingen, met een verbod op het besproeien van sportvelden en het vullen van zwembaden.

Rekenen op de buurlanden

Wat wegvalt aan eigen productie moet uit het buitenland komen. Volgens Magyar kan Hongarije tussen de 3.600 en 3.800 megawatt importeren, wat op papier voldoende is om het gat te dichten.

Die zekerheid is voorwaardelijk. De import werkt alleen zolang de buurlanden zelf genoeg over hebben in de heetste weken van de zomer, precies wanneer hun eigen vraag piekt. Met die import zijn bovendien naar verwachting honderden miljoenen euro's gemoeid, kosten die uiteindelijk ergens terechtkomen.

Hongarije staat niet alleen

Het probleem is niet Hongaars. Roemenie legde eind juli beide reactoren van zijn kerncentrale stil om dezelfde reden, en ook Frankrijk moest dit jaar al centrales terugschroeven toen het water in de Rhone en de Gironde te warm of te laag werd.

Daarmee tekent zich een patroon af dat de afgelopen zomers steeds terugkeert. Thermische centrales, of ze nu op kernsplijting of op gas draaien, hebben koelwater nodig, en precies in de weken waarin de vraag naar stroom het hoogst is, is dat water het schaarst.

Waarom koelwater het zwakke punt is

Een kernreactor zet warmte om in stoom en die stoom moet ergens zijn warmte kwijt. Rivierwater is daarvoor het goedkoopste en meest gebruikte middel, wat betekent dat de beschikbaarheid van een rivier direct doorwerkt in de beschikbaarheid van vermogen.

Bovendien gelden er grenzen aan hoe warm het geloosde water mag zijn, om het leven in de rivier te beschermen. Bij lage afvoer wordt die grens sneller bereikt, omdat er minder water is om de warmte in te verdunnen. Zo raakt een centrale al in de problemen voordat de innamepunten letterlijk droogvallen.

Wat dit voor Nederland betekent

Nederland kent de zomer van 2026 vooral als een droogteprobleem op de rivieren, met een Rijn die veel minder water aanvoert dan normaal en scheepvaart die daardoor minder kan laden. Hetzelfde weerbeeld dat de Donau leegtrekt, drukt op het Nederlandse rivierensysteem.

De koppeling loopt ook via de stroomprijs. De Europese elektriciteitsmarkten hangen aan elkaar, dus als Hongarije en Roemenie tegelijk gaan importeren terwijl Franse centrales terugschakelen, wordt stroom in heel Europa duurder. Voor een land dat zijn energie grotendeels via die markt inkoopt, is een lage rivierstand in Centraal-Europa dus geen ver-van-mijn-bedshow.

Hoe lang dit gaat duren

Wanneer Paks weer opstart, hangt volledig af van het weer. De centrale kan pas terug zodra de Donau voldoende stijgt, en daarvoor is aanhoudende regen in het stroomgebied nodig, niet een enkele bui.

Blijft die regen uit, dan hangt de vraag boven de markt hoe lang een land op importstroom kan draaien. De regering houdt er rekening mee dat grootverbruikers bij aanhoudende stillegging tijdelijk moeten worden afgeschakeld, terwijl zorginstellingen en andere publieke voorzieningen ontzien zouden worden.