Italie schort Schengen op met Spanje na Ceuta, Nederland schaart zich achter Rome

Een grenscontrole zonder gemeenschappelijke grens

Italie en Spanje delen geen enkele meter landsgrens. Toch heeft Rome eind vorige week besloten de vrije beweging binnen het Schengengebied voor reizigers uit Spanje op te schorten. De controles gelden op luchthavens en in zeehavens en richten zich volgens het Italiaanse ministerie van Binnenlandse Zaken op gerichte en selectieve checks bij reizigers van buiten de Europese Unie.

Burgers van EU-lidstaten die tussen beide landen reizen merken er formeel niets van. Het besluit werd op donderdagavond 30 juli aangekondigd door premier Giorgia Meloni en de vicepremiers Antonio Tajani en Matteo Salvini, en de volgende ochtend formeel bekrachtigd in een overleg onder leiding van minister Matteo Piantedosi.

Wat er in Ceuta gebeurde

De aanleiding ligt in Ceuta, de Spaanse enclave aan de Noord-Afrikaanse kust. Daar staken eind juli meer dan zestigduizend mensen vanuit Marokko de grens over, deels zwemmend langs de zeewering. Het is de grootste toestroom die de enclave in zo korte tijd heeft gezien.

Bij die oversteek kwamen tientallen mensen om het leven. Het dodental werd begin augustus op zeker 67 gesteld. Enkele duizenden mensen bleven na afloop in de enclave achter, in een gebied dat qua opvangcapaciteit daar niet op is ingericht.

De juridische route die Rome koos

De Schengengrenscode staat toe dat een lidstaat tijdelijk binnengrenscontroles invoert bij een ernstige bedreiging van de openbare orde of de binnenlandse veiligheid. Tajani stelde dat de maatregel is voorzien in de verdragen. Eurocommissaris Magnus Brunner wees daarnaast op bijzondere bepalingen in diezelfde code die specifiek gelden voor Ceuta en Melilla.

Een einddatum is niet genoemd. De controles gelden in elk geval voor de maand augustus. Dat past in een breder patroon, want de Europese Commissie riep in juni nog negen lidstaten op hun binnengrenscontroles af te bouwen omdat die al langer dan twaalf maanden liepen. Dat verzoek had in de praktijk weinig effect.

Madrid wijst naar de cijfers van Frontex

De Spaanse regering reageerde scherp. Premier Pedro Sanchez stelde dat respect voor de Europese verdragen en voor de feiten niet vrijblijvend is, en verwees naar cijfers van grensagentschap Frontex waaruit blijkt dat Italie tussen 2021 en 2026 meer irreguliere binnenkomsten registreerde dan Spanje.

Minister van Buitenlandse Zaken Jose Manuel Albares veroordeelde het besluit en ontbood de Italiaanse ambassadeur. Frankrijk koos een tussenweg. President Emmanuel Macron kondigde strengere controles aan langs de landsgrens met Spanje, maar bood tegelijk steun aan de Spaanse autoriteiten.

Nederland schaart zich achter Rome

Nederland behoort tot de landen die zich achter de Italiaanse lijn schaarden. Naast Nederland gaat het om Finland, Denemarken, Tsjechie en Zweden. De Finse minister van Binnenlandse Zaken Mari Rantanen zei dat Spanje er volledig niet in is geslaagd de buitengrens te bewaken.

In Den Haag leidde de kwestie tot schriftelijke vragen vanuit de Tweede Kamer, onder meer van BBB, VVD, PVV en ChristenUnie. Die positiekeuze is opvallend, want Nederland sprak Italie jarenlang juist aan op het niet registreren van migranten die daar aankwamen. Nu steunt Den Haag een Italiaanse maatregel die een andere zuidelijke lidstaat afrekent op precies dat verwijt.

De videovergadering van 4 augustus

Dinsdag 4 augustus kwamen de ministers van Binnenlandse Zaken bijeen in een informele videovergadering over Ceuta. De Spaanse delegatie, de Europese Commissie en de Europese diplomatieke dienst gaven daar hun beoordeling van de gebeurtenissen en van de situatie aan de buitengrens.

De uitkomst was in de kern een steunbetuiging aan Spanje. De ministers spraken van sterke solidariteit en prezen het snelle optreden van de Spaanse autoriteiten. Verder was er overeenstemming over het aanpakken van smokkelnetwerken, het versterken van terugkeer, het beter bewaken van de buitengrenzen en het uitbouwen van afspraken met derde landen.

Twee boodschappen die elkaar tegenspreken

Daarmee liggen er binnen een week twee tegenstrijdige signalen. Op papier steunt vrijwel iedereen Spanje, terwijl in de praktijk een lidstaat de vrije beweging met datzelfde Spanje heeft opgeschort en tweeentwintig lidstaten een gezamenlijke brief tekenden die aansluit bij de Italiaanse positie.

Dat verschil laat zien hoe het migratiedossier in de Unie werkt. Solidariteit wordt uitgesproken in verklaringen, terwijl de maatregelen die landen zelf nemen de andere kant op gaan. De vraag is welke van die twee lijnen bepalend wordt bij de uitvoering van het migratiepact dat de komende jaren van kracht wordt.

Kritiek: veel symboliek, weinig effect

Deskundigen die door Al Jazeera werden geraadpleegd noemden de Italiaanse maatregel niet meer dan politiek theater. Hun redenering is eenvoudig. Er is geen realistische route waarlangs iemand die in Ceuta strandt binnen korte tijd in Italie belandt, dus de controle richt zich op een stroom die er niet is.

Daar komt bij dat er in 2027 verkiezingen zijn in Italie, Spanje en Frankrijk. Streng optreden op migratie is in alle drie de landen een thema waarmee stemmen te winnen zijn. Of de controles daadwerkelijk iets veranderen aan de situatie in Ceuta zelf, is een vraag die in de discussie tot nu toe nauwelijks wordt gesteld.