Rechtbank in Damascus veroordeelt Assad bij verstek ter dood, maar de veroordeelde zit buiten bereik in Rusland

Negen doodvonnissen in een vrijwel lege beklaagdenbank

De Vierde Strafrechtbank in Damascus heeft dinsdag negen verdachten ter dood veroordeeld, onder wie de voormalige Syrische president Bashar al-Assad. Van hen was er slechts één daadwerkelijk in de zaal aanwezig. De overige acht, onder wie Assad zelf, werden bij verstek berecht.

Het is de eerste keer dat er een rechterlijke uitspraak ligt tegen het regime dat Syrië ruim een halve eeuw bestuurde. Dat gegeven weegt in Syrië zwaarder dan de vraag of de straf ooit wordt voltrokken. Voor veel Syriërs is het de eerste keer dat de misdaden van het regime in een rechtszaal zijn benoemd en toegerekend.

Wie er wel en niet in de zaal zat

Naast Bashar al-Assad kregen ook zijn broer Maher al-Assad en zijn neef van moederszijde Atef Najib de doodstraf opgelegd. Najib was als enige aanwezig bij de uitspraak. Dat beeld, een vooraanstaande figuur uit het veiligheidsapparaat die zich moet verantwoorden voor een Syrische rechter, is voor het land het meest tastbare deel van de zitting geweest.

De aanklachten omvatten oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid, moord met voorbedachten rade, marteling, willekeurige arrestaties en gedwongen verdwijningen. De rechtbank houdt Assad verantwoordelijk voor de dood van honderdduizenden Syriërs tijdens de burgeroorlog die in 2011 begon en tot eind 2024 duurde.

Daraa 2011, waar het begon

De rol van Najib verklaart waarom zijn aanwezigheid symbolisch is. Hij leidde een inlichtingendienst en was in 2011 hoofd van de politieke veiligheidsdienst in Daraa. Daar arresteerden veiligheidstroepen vijftien schooljongens die leuzen tegen de regering op een muur hadden geschreven, waarna zij naar verluidt werden gemarteld.

Die arrestaties worden algemeen gezien als de directe aanleiding voor de protesten die uitgroeiden tot een opstand en vervolgens tot een burgeroorlog. De rechtbank behandelt daarmee niet alleen een reeks losse misdrijven, maar ook het beginpunt van het conflict zelf.

Moskou als sluitstuk dat ontbreekt

De praktische waarde van het vonnis hangt af van Rusland. Bashar en Maher al-Assad zijn eind december 2024 uit Syrië gevlucht en verblijven vermoedelijk in Rusland, waar zij asiel kregen. De nieuwe Syrische president Ahmed al-Sharaa bezocht de Russische president Vladimir Poetin in oktober 2025 en vroeg daar om uitlevering van Assad.

Poetin heeft daar publiekelijk nooit op gereageerd. Er zijn geen aanwijzingen dat Rusland van plan is de oud-president over te dragen. Of Syrië na dit vonnis een formeel uitleveringsverzoek indient, is niet aangekondigd, en het is evenmin duidelijk of de veroordeelden in hoger beroep kunnen.

Gerechtigheid waarover de meningen verdeeld zijn

In Syrië wordt breed gedeeld dat berechting cruciaal is voor de opbouw van het nieuwe land, maar over de doodstraf zelf lopen de meningen uiteen, meldt NOS-correspondent Daisy Mohr. Dat is geen randbezwaar. Een rechtsgang die begint met een onherroepelijke straf tegen afwezige verdachten roept vragen op over de kwaliteit van het proces.

Berechting bij verstek is internationaal omstreden omdat de verdediging feitelijk niet kan worden gevoerd. Voorstanders wijzen erop dat het alternatief, wachten tot een verdachte beschikbaar is, in de praktijk neerkomt op helemaal geen berechting. De Syrische autoriteiten kiezen zichtbaar voor het eerste, als onderdeel van een bredere afrekening met het oude regime onder al-Sharaa.

Waarom Europa hier ongemakkelijk in zit

Voor Nederland en de rest van de Europese Unie is de uitkomst dubbel. De veroordeling van een regime dat verantwoordelijk wordt gehouden voor massale mensenrechtenschendingen sluit aan bij wat Europese regeringen jarenlang hebben bepleit. De opgelegde straf botst echter met het uitgangspunt dat de doodstraf onder alle omstandigheden wordt afgewezen.

Dat maakt steun aan het Syrische rechtsproces ingewikkeld. Europese landen kunnen moeilijk juridische bijstand of bewijsmateriaal leveren aan procedures die tot executies leiden, terwijl zij tegelijk willen dat de verantwoordelijken worden berecht. Die spanning zal terugkeren bij elke volgende zaak in Damascus.

Wat er nog niet vaststaat

Het vonnis laat de belangrijkste vragen onbeantwoord. Onbekend is of de straffen ooit worden uitgevoerd, of er een uitleveringsverzoek volgt en hoe de nieuwe Syrische rechtspraak omgaat met de duizenden lagere functionarissen die het apparaat draaiende hielden.

Ook de bewijsvoering verdient nog toetsing. Wie een regime van decennia in enkele processen wil afhandelen, loopt het risico dat snelheid ten koste gaat van zorgvuldigheid, en dat is precies waar critici van deze rechtsgang op wijzen. De symbolische waarde van dinsdag staat vast, de juridische houdbaarheid moet zich nog bewijzen.