Inspectie beboet vier kranten en een tijdschrift voor artikelen over afslankmedicijnen, hoofdredacties spreken van censuur

Toezichthouder legt boetes op aan vier kranten en een tijdschrift

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft boetes uitgedeeld aan Nederlandse nieuwsmedia voor hun berichtgeving over afslankmedicijnen als Ozempic, Wegovy en Mounjaro. DPG Media kreeg twee boetes opgelegd: 51.000 euro voor artikelen in de Volkskrant en het Algemeen Dagblad, en 48.450 euro voor stukken in De Stentor en het tijdschrift Flair.

Daarnaast zijn er boetes in beeld voor NRC en De Telegraaf, beide van uitgever Mediahuis. Die zijn nog niet definitief. De betrokken titels kunnen daar eerst nog een zienswijze op indienen, waarna de inspectie een definitief besluit neemt.

Waar de beboete artikelen over gingen

Het gaat niet om advertenties, maar om redactionele stukken. Het beboete artikel in de Volkskrant behandelde onderzoek dat in het wetenschappelijke tijdschrift Nature was gepubliceerd en dat wees op meer gezondheidsvoordelen van deze middelen dan eerder werd aangenomen, waarbij ook bijwerkingen aan bod kwamen. NRC en De Telegraaf publiceerden vergelijkbare stukken.

Dat maakt deze zaak wezenlijk anders dan eerdere handhaving rond afslankmedicijnen, die zich richtte op websites en aanbieders die de middelen actief aanprezen. Hier raakt de boete de verslaggeving over wetenschappelijk onderzoek zelf.

De wet waar de boetes op steunen

De grondslag ligt in de Geneesmiddelenwet, die publieksreclame verbiedt voor geneesmiddelen die alleen op recept verkrijgbaar zijn. Dat verbod bestaat om te voorkomen dat mensen middelen gaan vragen of gebruiken zonder dat een arts de afweging heeft gemaakt.

Bij Ozempic komt daar een complicatie bij. Het middel is in Nederland geregistreerd als diabetesmedicijn en niet als afslankmiddel. Berichtgeving die het middel in verband brengt met gewichtsverlies gaat dus over een toepassing waarvoor het hier niet is geregistreerd, en juist daar zit volgens de inspectie het probleem.

Hoe de inspectie bepaalt wat reclame is

De inspectie zegt niet met een vaste checklist te werken. Zij beoordeelt de context van een publicatie, het gebruikte beeld, de combinatie van tekst en beeld, of er wervende taal in voorkomt, hoe de balans tussen voordelen en risico's uitvalt, en hoe vaak merknamen worden genoemd. Op basis van dat geheel bepaalt zij of een stuk nog neutrale informatie is of feitelijk aanprijzing.

De toezichthouder stelt daarbij zelf een chilling effect te willen voorkomen en zegt de volksgezondheid te willen beschermen. Voor redacties is het gevolg niettemin dat vooraf moeilijk te bepalen is waar de grens ligt, omdat het oordeel per publicatie op een weging berust en niet op een toetsbare regel.

Hoofdredacties spreken van censuur

Hoofdredacteur Pieter Klok van de Volkskrant zegt dat de krant dit in haar geschiedenis nog nooit heeft meegemaakt en noemt het een aanval op de persvrijheid. Volgens hem is de enige manier om zulke boetes te ontlopen het onderwerp helemaal laten liggen, en dat komt volgens hem neer op censuur.

Bij NRC noemt de adjunct-hoofdredacteur de situatie tamelijk bizar. De wetenschapsredactie doet volgens hem precies waarvoor zij bestaat: lezers informeren over wat onderzoekers over een medicijn en de bijwerkingen ervan naar buiten brengen. Dat een toezichthouder die verslaggeving als reclame aanmerkt, raakt aan de vraag wie bepaalt waarover een krant mag schrijven.

De vakbond vreest zelfcensuur

De Nederlandse Vereniging van Journalisten waarschuwt voor een chilling effect. Algemeen secretaris Thomas Bruning stelt dat deze forse boetes journalisten ervan kunnen weerhouden om over dit onderwerp te schrijven, ook wanneer zij daarmee binnen de grenzen zouden blijven.

De vakbond gaat in gesprek met redacties en met het Fonds Persvrijheid, en steunt mogelijke beroepsprocedures tegen de opgelegde boetes. Daarmee verschuift de zaak vermoedelijk naar de rechter, waar de vraag komt te liggen hoe het reclameverbod uit de Geneesmiddelenwet zich verhoudt tot journalistieke publicaties.

Wat dit voor Nederland betekent

De zaak legt een botsing bloot tussen twee publieke belangen die allebei serieus zijn. Het reclameverbod voor receptgeneesmiddelen bestaat niet zonder reden, zeker niet bij middelen die commercieel zeer aantrekkelijk zijn en waar buiten de medische route veel vraag naar is. Tegelijk is verslaggeving over medisch onderzoek een kerntaak van de pers.

Wat deze zaak bijzonder maakt, is dat een toezichthouder op de zorg langs die weg invloed krijgt op de inhoud van kranten, zonder dat daar een rechter aan te pas is gekomen. Voor redacties betekent dat een financieel risico bij een onderwerp waarover honderdduizenden Nederlanders vragen hebben. De uitkomst van een eventuele beroepsprocedure zal bepalen hoe ver het reclameverbod in de journalistiek reikt.

Wat nog niet vaststaat

De boetebedragen voor NRC en De Telegraaf zijn niet bekendgemaakt en die besluiten zijn nog niet definitief. Zolang de zienswijzen lopen, kan de inspectie haar oordeel over die twee titels nog bijstellen.

Ook is niet duidelijk of het bij deze publicaties blijft. De inspectie heeft niet laten weten of er nog meer artikelen worden onderzocht, of welke publicaties over hetzelfde onderwerp wel door de beoordeling zijn gekomen. Zonder dat overzicht blijft voor redacties onduidelijk waar de grens precies loopt.