Gemeenten zien steeds meer bezwaarschriften met AI-argumenten, en soms met jurisprudentie die niet bestaat

Acht van de twaalf gemeenten herkennen het beeld

Nederlandse en Vlaamse gemeenten krijgen steeds vaker bezwaarschriften die vermoedelijk met behulp van kunstmatige intelligentie zijn opgesteld. Dat blijkt uit een rondgang van Tweakers langs gemeenten, gepubliceerd op 19 oktober. Van de twaalf gemeenten die inhoudelijk reageerden, herkennen acht de ontwikkeling.

Onder de gemeenten die het verschijnsel zien, zitten Amsterdam, Utrecht, Eindhoven, Groningen en Arnhem. De Vlaamse stad Hasselt meldt hetzelfde beeld: de bezwaarschriften worden uitgebreider en de indieners gebruiken vaker juridische formuleringen.

Wat er precies anders is aan de brieven

Het gaat niet zozeer om meer bezwaren, maar om bezwaren van een ander soort. De brieven zijn langer, stelliger en juridischer van toon dan wat ambtenaren gewend waren, en voeren vaak in een keer een hele reeks mogelijke argumenten aan in plaats van een enkel bezwaarpunt.

De gemeente Westerkwartier vatte dat in een eerdere rondgang samen met de omschrijving dat de teksten wolliger, stelliger, langer en onduidelijker zijn geworden. Woordvoerder Anthony Hogeveen gebruikte die woorden in een inventarisatie van regionale omroep RTV Noord, die iBestuur op 13 oktober samenvatte.

Jurisprudentie die niet bestaat

Het hardnekkigste probleem is niet de lengte maar de betrouwbaarheid. De brieven bevatten regelmatig verwijzingen naar wetsartikelen die niet van toepassing zijn, en in sommige gevallen naar rechterlijke uitspraken die helemaal niet bestaan. De gemeente Het Hogeland meldde dat laatste bij RTV Noord, bij monde van Jasper Wiersum.

Dat levert een vreemde situatie op. Een ambtenaar kan een argument niet zomaar negeren omdat het verzonnen lijkt, maar moet eerst nagaan of de aangehaalde bron werkelijk bestaat. Het controleren van een niet bestaande uitspraak kost net zoveel tijd als het beoordelen van een echte.

Niemand houdt bij hoe vaak het gebeurt

Hoe groot het probleem is, weet niemand. Geen van de twaalf gemeenten in de rondgang van Tweakers houdt cijfers bij over het aantal bezwaarschriften dat met AI is geschreven, en er is ook geen vaste manier om dat vast te stellen. Gemeenten baseren zich op het gevoel van hun eigen behandelaars.

Daarmee blijft het bij signalen. In de bredere inventarisatie die BNR Nieuwsradio en vakblad Cobouw in september hielden onder 35 partijen, zeiden twintig van hen aanwijzingen te zien dat AI wordt gebruikt bij bezwaren en zienswijzen. Ook daar kon niemand een aantal noemen. Volgens de respondenten speelt het vooral de laatste anderhalf jaar.

Ook ziekenhuizen en vervoerders zien het

Het verschijnsel beperkt zich niet tot gemeentehuizen. In de inventarisatie van RTV Noord meldden ook het UMCG en zorgverzekeraar Menzis dat brieven veranderen. Het ziekenhuis signaleert een hardere, meer eisende toon en meer nadruk op patientenrechten dan voorheen, en ziet brieven met juridisch advies dat niet altijd juist is.

Menzis stelt dat AI mensen kan helpen hun klacht concreter op te schrijven, maar dat het extra werk oplevert als er niet relevante vragen bij staan. Vervoerder Arriva zet er een nuchtere observatie tegenover: AI verandert vooral de vorm van een klacht, niet de inhoud, en een met AI geschreven klacht is niet automatisch beter onderbouwd.

De vertraging bij woningbouw

Waar het volgens de respondenten van BNR en Cobouw het meest knelt, is de woningbouw. Bezwaarprocedures rond bouwplannen duren toch al lang, en een bezwaarschrift dat tien verschillende gronden aanvoert in plaats van een enkele moet op al die punten worden weerlegd voordat een plan verder kan.

Dat raakt een dossier waarin het kabinet juist op snelheid inzet. Tegenover miljarden aan stimuleringsgeld voor meer en sneller bouwen staat een procedureketen die per bezwaarschrift zwaarder wordt, zonder dat er een regel is overtreden door degene die het bezwaar indient.

Wat dit voor Nederland betekent

Juridisch is er niets aan de hand. Wie een taalmodel gebruikt om een bezwaarschrift te schrijven, maakt gewoon gebruik van een recht dat iedereen heeft, en voor mensen die moeilijk formele brieven schrijven verlaagt het de drempel om bezwaar te maken. Dat is op zichzelf eerder winst dan verlies.

Het effect zit in de verwerkingscapaciteit. Bestuursorganen zijn ingericht op een bepaalde hoeveelheid argumenten per zaak, en die aanname klopt niet meer als het opschrijven van twintig bezwaargronden geen extra moeite kost terwijl het beoordelen daarvan dat wel doet. Gemeenten noemen daarbij een tweede ongemak: ze kunnen uit een AI-brief niet meer opmaken hoe taalvaardig de afzender is, waardoor een antwoord in juridische taal terecht kan komen bij iemand die daar niets mee kan.

Wat er niet uit de rondgang blijkt

De rondgang laat veel open. Twaalf gemeenten die inhoudelijk reageren is geen representatieve steekproef van de ruim driehonderd Nederlandse gemeenten, en zonder cijfers is niet vast te stellen of het aantal bezwaren stijgt of alleen de omvang per bezwaar.

Ook is onduidelijk wat eraan te doen valt. In de inventarisatie van BNR en Cobouw werd detectiesoftware genoemd, maar een vermoeden dat een tekst door een model is geschreven is geen grond om een bezwaar af te wijzen. Of gemeenten extra mensen krijgen voor de zwaardere dossiers, en of het rijk hierover met richtlijnen komt, is op dit moment niet bekend.