China claimt nu ook de Batan-eilanden, en daarmee verschuift het conflict met de Filipijnen naar de Luzonstraat

Een nieuw brandpunt in het noorden

Het conflict tussen de Filipijnen en China in de Zuid-Chinese Zee ging jarenlang over de Spratly-eilanden en het Scarborough-rif, ten westen van de Filipijnse kust. Sinds deze zomer is er een tweede front bij gekomen, een flink stuk noordelijker.

Daar liggen de Batan-eilanden, de noordelijkste provincie van de Filipijnen, in de Luzonstraat tussen Luzon en Taiwan. Chinese wetenschappers kwamen deze zomer tot de conclusie dat die eilanden een natuurlijke geografische voortzetting van Taiwan zijn, en op die grond claimt Peking nu rechten in de wateren eromheen.

Een onderzoeksschip dat vier dagen bleef liggen

Het bleef niet bij een theorie. Het Chinese onderzoeksvaartuig Jia Hai Ke 7 voer ongeveer 37 zeemijl noordwestelijk van het eiland Itbayat, binnen de exclusieve economische zone van de Filipijnen, en was daar vier dagen bezig. De Filipijnse kustwacht volgde het schip al sinds 28 september en meldde dat het onjuiste positiegegevens uitzond.

Op 1 oktober stuurde Manila zijn grootste schip, de 97 meter lange BRP Teresa Magbanua, om het weg te sturen. Een Chinees kustwachtschip met nummer 2503 kwam het onderzoeksvaartuig vervolgens afschermen.

Manila verwerpt de claim, Peking spreekt van normaal werk

Het Filipijnse ministerie van Buitenlandse Zaken verwierp de Chinese claim op 2 oktober in scherpe bewoordingen. Het ministerie stelde dat er geen enkel verzoek was ontvangen en dat aan geen enkel Chinees schip toestemming is gegeven voor wetenschappelijk onderzoek in die wateren.

De Chinese ambassade zag het anders. Een woordvoerder zei dat het schip normale werkzaamheden uitvoerde in water dat onder Chinese jurisdictie valt, en dat de Filipijnse kustwacht het vaartuig had lastiggevallen. Over de soevereiniteit zelf liet Manila weten dat de zaak is afgedaan en de discussie gesloten. Filipijnse historici wijzen erop dat de eilanden sinds de Spaanse kolonisatie in de achttiende eeuw bij de archipel horen.

De ambassadeur die over een oorlog begon

Half oktober liep het diplomatieke conflict verder op. De Chinese ambassadeur Jing Quan zei op 15 oktober tegen journalisten dat China makkelijk zou kunnen winnen als het geweld zou willen gebruiken, en voegde eraan toe dat zijn land de vrede liefheeft en dat de Filipijnen blij mogen zijn met China als buur.

President Ferdinand Marcos noemde dat de dag erna een dreiging en bepaald niet diplomatiek. Het ministerie van Buitenlandse Zaken sprak van een nauwelijks verhulde dreiging met geweld, en minister Theresa Lazaro ontbood de ambassadeur op 19 oktober om hem te vertellen dat zijn uitlatingen provocerend en onacceptabel waren.

Een ruzie die zich op sociale media voortzette

De Chinese ambassade hield voet bij stuk. Zij ontkende dat de ambassadeur selectief was geciteerd, zette een video van zijn volledige uitspraken online en daagde Filipijnse parlementsleden uit om hun dreigementen dan ook maar uit te voeren.

In de Filipijnse Senaat werd intussen een resolutie voorbereid om de ambassadeur tot ongewenst persoon te verklaren. Het presidentiele paleis liet daarop weten dat Marcos geen uitzetting wil, wat laat zien hoe voorzichtig Manila de zaak probeert te houden. Het ministerie verweet de Chinese ambassade ook dat zij Filipijnse parlementsleden publiekelijk aanvalt, gedrag dat volgens Manila niet bij een diplomatieke missie past.

Waarom juist deze eilanden strategisch zijn

De Batan-eilanden hebben weinig inwoners: ongeveer negentienduizend mensen, verdeeld over drie bewoonde eilanden. Hun waarde zit in de ligging, op ongeveer tweehonderd kilometer van Taiwan.

Wie die eilanden beheerst, heeft greep op de Luzonstraat en daarmee op een directe doorgang van de Chinese kust naar de Pacifische Oceaan. Marcos gaf Amerikaanse militairen eerder toegang tot drie bases in het noorden van het land, precies in die richting, en de Filipijnen houden in deze wateren gezamenlijke oefeningen met Japan, wat in Peking slecht valt.

Het vonnis uit Den Haag dat China negeert

Juridisch staat de Filipijnse positie er sterk voor. In 2016 verwierp het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag de Chinese aanspraken op de Zuid-Chinese Zee, in een zaak die de Filipijnen zelf hadden aangespannen onder het VN-zeerechtverdrag.

China erkent die uitspraak niet en heeft zich er nooit naar gedragen. Dat maakt dit ook een Nederlandse kwestie, want het gaat om een uitspraak die in Den Haag is gedaan. Elke keer dat zij zonder gevolgen wordt genegeerd, verliest het stelsel waarop die stad haar positie bouwt aan betekenis.

Wat dit voor Nederland betekent en wat open blijft

Het directe belang zit in scheepvaart en in chips. Door de Luzonstraat en de Zuid-Chinese Zee loopt een groot deel van het containervervoer tussen Europa en Oost-Azie, en Rotterdam is daarvan het Europese eindpunt. Daarbovenop komt Taiwan: de eilanden die China nu claimt liggen op tweehonderd kilometer van het eiland waar de geavanceerdste chips ter wereld worden gemaakt, met machines uit Veldhoven.

Hoe het verdergaat, is onzeker. Het aantal incidenten tussen Chinese en Filipijnse schepen nam de afgelopen weken toe, de ambassadeur is nog op zijn post en over de Batan-eilanden zelf is geen overleg aangekondigd. Of Peking zijn claim verder uitwerkt of voorlopig laat liggen, is op dit moment niet te zeggen.