Hete zomer kostte in Nederlandse steden naar schatting 1.329 mensen het leven, ruim de helft door klimaatverandering

1.329 sterfgevallen in 47 Nederlandse steden

De hete zomer van dit jaar heeft in 47 Nederlandse steden naar schatting 1.329 mensen het leven gekost. Dat staat in een onderzoek van Imperial College London en de London School of Hygiene and Tropical Medicine, waaraan ook het KNMI en het RIVM meewerkten.

Van die sterfgevallen zijn er 721 toe te schrijven aan klimaatverandering, ongeveer 55 procent. De onderzochte steden hebben samen zo'n 7,9 miljoen inwoners. Het RIVM meldde eerder al meer dan negenhonderd extra sterfgevallen tijdens de hittegolf van juni en juli alleen.

Twee weken in juni wogen het zwaarst

De sterfte was niet gelijkmatig over de zomer verdeeld. Een derde van alle sterfgevallen in het onderzoek viel tussen 17 juni en 1 juli, de periode waarin de temperaturen ongeveer vijf graden boven het gemiddelde van 1991 tot 2020 lagen.

West-Europa had een zomer die gemiddeld 2,9 graden warmer was dan normaal. Onderzoeker Clair Barnes omschreef het seizoen als een reeks extreme hittegolven die zich over het hele continent uitstrekte.

Vijftigduizend doden in 854 Europese steden

Het Nederlandse cijfer is onderdeel van een Europese berekening. In 854 stedelijke gebieden in dertig Europese landen komen de onderzoekers op 50.391 extra sterfgevallen tussen juni en augustus, waarvan 32.619 toe te schrijven zijn aan door mensen veroorzaakte opwarming, ongeveer 65 procent.

Dat is een recordaantal. In 2022 ging het om ongeveer 29.000 sterfgevallen en in het beruchte hittejaar 2003 om ongeveer 28.000. De hoogste sterfte viel dit jaar in Italie, Spanje, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.

Nederland zit onder het West-Europese gemiddelde

Relatief gezien komt Nederland er beter uit dan de buurlanden. De sterfte in de Nederlandse steden komt neer op 184 per miljoen inwoners, tegen een West-Europees gemiddelde van 277 per miljoen.

Dat verschil betekent niet dat Nederland goed is voorbereid. Het Nederlandse klimaat is gematigder dan dat van Zuid-Europa en de hittegolven duren hier doorgaans korter. Tegelijk zijn Nederlandse steden dicht bebouwd en stenig, waardoor de temperatuur er in de nacht nauwelijks zakt, en juist die warme nachten maken hitte gevaarlijk.

Niet alleen ouderen

Het beeld dat hitte vooral kwetsbare ouderen treft, klopt wel, maar is niet het hele verhaal. Van de Europese sterfgevallen vielen er ongeveer zesduizend onder mensen jonger dan 65 jaar.

Meer dan achthonderd sterfgevallen betroffen mensen tussen de twintig en 44 jaar, in de meeste gevallen met een chronische aandoening. Onderzoeker Carolina Pereira Marghidan wijst erop dat hitte dus ook jongere groepen raakt, iets wat in voorlichting en in hitteplannen vaak onderbelicht blijft.

Hoe dit cijfer tot stand komt

Het gaat niet om een geteld aantal doden. Op een overlijdensakte staat hitte zelden als oorzaak, omdat mensen overlijden aan een hartaanval, aan nierfalen of aan een luchtwegaandoening die door de warmte is uitgelokt.

De onderzoekers werken daarom met modellen. Zij vergelijken de gemeten temperaturen met de temperaturen die er zonder de uitstoot van broeikasgassen zouden zijn geweest, en koppelen de blootstelling aan hitte vervolgens per stad en per leeftijdsgroep aan sterftecijfers. Dat levert een schatting op en geen registratie, en de onderzoekers noemen hun eigen uitkomst eerder te laag dan te hoog, omdat hittesterfte wereldwijd wordt ondergerapporteerd.

Wat dit betekent voor de Nederlandse hitteaanpak

Voor Nederland legt het onderzoek de vinger bij de inrichting van steden. Onderzoeker Pierre Masselot stelt dat Europese steden steeds slechter zijn aangepast aan de hitte die eraan komt, en dat is hier geen abstracte waarschuwing, want de woningbouwopgave van de komende jaren betekent vooral verdichten binnen bestaand stedelijk gebied.

Daarmee komt de vraag op tafel hoeveel steen, groen en schaduw die nieuwe wijken krijgen, en of koeling in een woning een luxe is of een gezondheidsvoorziening. Het Nationaal Hitteplan van het RIVM gaat nu vooral over gedrag tijdens een hittegolf, en veel minder over de stad waarin die hittegolf valt.

Wat het onderzoek niet zegt

De cijfers gaan alleen over steden, die samen ongeveer veertig procent van de Europese bevolking omvatten. Over het platteland doet het onderzoek geen uitspraak, terwijl daar een oudere bevolking en minder voorzieningen kunnen samenvallen.

Ook blijft koudesterfte buiten beschouwing. In Europa overlijden nog altijd meer mensen door kou dan door hitte, en of die twee elkaar op termijn deels compenseren is een vraag waarover klimaatonderzoekers verdeeld zijn. Dit onderzoek geeft daar geen antwoord op.