Europees Parlement geeft Sacharovprijs aan het Strafhof in Den Haag, dat vanaf april Amerikaanse sancties tegemoet ziet

Een mensenrechtenprijs voor een gerechtshof

Het Internationaal Strafhof in Den Haag krijgt de Sacharovprijs voor de Vrijheid van Denken van 2026. Voorzitter Roberta Metsola van het Europees Parlement maakte dat donderdag bekend in Straatsburg.

De prijs is de hoogste Europese onderscheiding voor mensenrechten en gaat normaal naar activisten, journalisten of oppositieleiders. Dat hij nu naar een rechterlijke instelling gaat, en expliciet ook naar de medewerkers daarvan, is ongebruikelijk. Aan de prijs is een bedrag van vijftigduizend euro verbonden, en de uitreiking is op 16 december tijdens de plenaire vergadering in Straatsburg.

Voorgedragen door de sociaaldemocraten

Het hof was voorgedragen door de sociaaldemocratische fractie in het Europees Parlement. De andere finalisten waren de Tanzaanse oppositieleider Tundu Lissu en de Iraanse zussen Taraneh en Romina Rahimi.

Europarlementarier Chloé Ridel noemde de keuze een boodschap van hoop en verzet aan Donald Trump. Daarmee was de politieke lading van de prijs onmiddellijk duidelijk, want de onderscheiding valt in dezelfde maand waarin Washington de sancties tegen het hof uitbreidde.

Waarom Washington het hof op de korrel neemt

Sinds 2025 staan rechters en aanklagers van het hof op Amerikaanse sanctielijsten. Een van hen verloor daardoor de toegang tot diensten van Microsoft en tot Amerikaanse financiele dienstverlening, wat laat zien dat zulke maatregelen niet alleen symbolisch zijn.

Op 9 oktober kondigde de Amerikaanse regering aan de instelling als geheel te sanctioneren, grotendeels met ingang van april 2027. Washington noemt het hof losgeslagen en verwijst daarbij naar het arrestatiebevel tegen de Israelische premier Netanyahu.

De blokkeringsverordening die op de plank blijft liggen

De Europese Unie heeft een instrument om hier iets tegen te doen. De blokkeringsverordening verbiedt Europese bedrijven en instellingen om buitenlandse sancties uit te voeren, en moet hen juridisch dekken wanneer zij dat weigeren.

Dat instrument is niet geactiveerd. Buitenlandchef Kaja Kallas noemde de Amerikaanse sancties begin oktober niet acceptabel, maar verder dan woorden kwam het niet. Dat is het ongemakkelijke deel van deze prijs: het parlement bekroont een hof dat de lidstaten juridisch nog niet in bescherming hebben genomen.

Het parlement loopt voor op de lidstaten

Twee dagen voor de bekendmaking debatteerde het parlement in Straatsburg over precies die kwestie. Een ruime meerderheid wil dat de Unie nu handelt in plaats van af te wachten tot de sancties in april ingaan.

Raquel García Hermida-van der Walle van D66 zei dat er geen tijd meer is om te wachten, en dat het eerder om zes dagen gaat dan om zes maanden. Dirk Gotink van de christendemocratische fractie wees eveneens op de urgentie, en Tineke Strik van de Groenen stelde dat anderhalf jaar stille diplomatie niets heeft opgeleverd en dat alleen krachtig optreden werkt.

Niet iedereen wil het hof beschermen

Het parlement is niet eensgezind. Mieke Andriese van de PVV, die in Straatsburg bij de fractie Patriotten voor Europa zit, stelde dat Amerika een gerechtvaardigde grens trekt.

Zij wil dat de Europese Unie de Amerikaanse sancties overneemt en dat Nederland zich uit het hof terugtrekt. Dat is een minderheidsstandpunt, maar het laat zien dat het hof zelf onderwerp van politieke strijd is geworden in het land waar het gevestigd is.

Wat dit voor Nederland en Den Haag betekent

Nederland is gastland van het hof, en dat brengt verplichtingen mee die verder gaan dan het aanbieden van een gebouw. Het kabinet kiest voorlopig voor diplomatie, net als de meeste andere lidstaten. Premier Rob Jetten noemde de Amerikaanse sancties diep betreurenswaardig, terwijl Belgie verder wilde gaan dan wat de Unie tot nu toe heeft gedaan.

Als de sancties in april doorgaan, wordt dat een praktisch probleem op Nederlandse grond. Een instelling die geen Amerikaanse software, bankdiensten of clouddiensten meer kan afnemen, kan haar werk niet doen, en de vraag wie dat dan opvangt komt eerst bij het gastland terecht. Daarmee raakt deze zaak aan de bredere discussie over de Nederlandse afhankelijkheid van Amerikaanse technologieleveranciers.

Wat nog open staat

Of de Unie de blokkeringsverordening alsnog inzet, is niet bekend. Een resolutie van het parlement is geen besluit, want daarvoor zijn de lidstaten nodig, en die hebben zich in de maanden sinds de eerste sanctielijsten niet tot een harde lijn laten bewegen.

Ook is onduidelijk wat de Amerikaanse maatregelen in april precies zullen omvatten en of ze dan ongewijzigd ingaan. Tot die tijd blijft de Sacharovprijs vooral een politiek signaal, met een uitreiking op 16 december, aan een hof waarvan het werk daarna nog even kwetsbaar is als ervoor.