Kabinet wil 25.000 banen bij het Rijk schrappen en erkent zelf dat de dienstverlening dat gaat merken

Een op de zes banen moet weg

Het kabinet wil het aantal banen bij de rijksoverheid tot 2035 met ongeveer 25.000 voltijdsbanen terugbrengen. Staatssecretaris Eric van der Burg van Binnenlandse Zaken, verantwoordelijk voor een slagvaardige overheid, presenteerde die plannen maandag aan de Tweede Kamer.

Het gaat om ruwweg een op de zes banen binnen het rijk. De plannen staan in de voortgangsbrief Slagvaardige Overheid, en zijn uitgewerkt in een reeks maatregelen die tot 2035 doorloopt. Politie en defensie blijven buiten de taakstelling.

Een apparaat dat in vijf jaar met bijna dertigduizend mensen groeide

De omvang van het rijk is de afgelopen jaren hard gestegen. In 2021 werkten er 139.000 ambtenaren bij de rijksoverheid, vorig jaar waren dat 168.000. De krimp die nu wordt voorgesteld brengt het apparaat dus ongeveer terug naar het niveau van het begin van dit decennium.

Die groei was geen toeval. Ze volgde op jaren waarin kabinetten juist concludeerden dat de overheid te ver was uitgekleed, onder meer na de problemen bij de Belastingdienst en in de uitvoering van sociale regelingen. Dat maakt de beweging die nu wordt ingezet ook een correctie op een eerdere correctie.

De taakstelling loopt op tot 3,5 miljard per jaar

De bezuiniging bouwt op in stappen. In 2027 gaat het om ongeveer 900 miljoen euro op het apparaat, in 2030 om circa 2,5 miljard euro, en vanaf 2035 om ongeveer 3,5 miljard euro per jaar.

De reductie valt niet overal gelijk uit. Voor het merendeel van de organisaties komt het neer op een personeelsvermindering van rond de twintig procent, maar bij een deel loopt dat op tot vijfenveertig of zelfs zestig procent. Welke organisaties dat precies zijn, maakt de brief niet duidelijk.

Minder regels, minder adviescolleges, minder uitzonderingen

Om de krimp mogelijk te maken wil het kabinet vooral minder werk voor zichzelf maken. Er moeten jaarlijks minstens vijfhonderd regels worden geschrapt of vereenvoudigd, het aantal adviescolleges moet omlaag en er komen minder wetsevaluaties. Op dit moment bestaan er 176 adviesorganen.

Van der Burg legt daarbij een deel van de verantwoordelijkheid bij het kabinet zelf. Als kabinet moeten we in onze eigen wetsvoorstellen minder uitzonderingen voorstellen en vaker nee zeggen, zei hij in een interview. Elke uitzondering in een wet vraagt immers om mensen die haar beoordelen en uitvoeren.

Een werkplek per twee medewerkers

Een tweede spoor gaat over de bedrijfsvoering. Het kabinet wil toe naar een werkplek per twee medewerkers, stoot overbodige overheidsgebouwen af en zet in op collectief inkopen, minder verschillende ICT-oplossingen en een soberder interne dienstverlening.

Daarnaast moet de dienstverlening zelf anders. Burgers en bedrijven zouden hun gegevens maar een keer hoeven aanleveren, overheidsorganisaties moeten die onderling uitwisselen, en diensten moeten eerder zelf in actie komen in plaats van te wachten op een aanvraag. Als voorbeelden van organisaties die die kant al op gaan noemt de brief de Sociale Verzekeringsbank en de Belastingdienst.

Wat de burger hiervan gaat merken

De brief is opvallend open over de keerzijde. Er staat in dat de personele gevolgen substantieel zijn en dat ze de continuiteit van de dienstverlening en van bestaande uitvoeringstaken kunnen raken, bij departementen, inspecties en uitvoeringsdiensten.

Tegelijk houdt het kabinet vast aan een norm: goede dienstverlening betekent dat iedereen krijgt waar hij recht op heeft, ongeacht welke organisatie de zaak behandelt. Die twee zinnen staan op gespannen voet met elkaar, en waar precies de rek uit het systeem gaat, is in de brief niet terug te vinden.

AI als sluitpost, met een waarschuwing van de bewindsman zelf

Digitalisering en kunstmatige intelligentie krijgen een stevige rol in de plannen. In het eerste kwartaal van 2027 komt het kabinet met uitgewerkte voorstellen over wat AI kan opleveren aan besparing, en er wordt gewerkt aan een eigen digitale dienst en aan betere cloudvoorzieningen.

Van der Burg tekent daar zelf bij aan dat het effect van digitalisering en AI op de personeelsomvang niet moet worden overschat. Dat is een nuchtere opmerking in een plan waarin technologie een deel van de rekening moet dragen, en ze legt de vraag open wat er gebeurt als de besparing uitblijft.

Wat nog niet vastligt

De belangrijkste vraag is nog onbeantwoord: waar de 25.000 banen verdwijnen. Hoe de bezuinigingen precies over departementen en diensten worden verdeeld, is volgens het kabinet nog niet bekend. Dat wordt verder uitgewerkt richting de Voorjaarsnota.

Daarmee is ook de politieke beoordeling uitgesteld. Zonder verdeling kan de Kamer niet zien welke taken sneuvelen, en kunnen uitvoeringsorganisaties niet beoordelen of hun aandeel haalbaar is. Een plan dat tot 2035 reikt, overleeft bovendien meerdere kabinetten, waardoor het grootste deel van de taakstelling bij opvolgers terechtkomt.