Brussel wil dat EU-landen gaan plannen voor een Europa dat drie graden warmer is, maar legt er geen nieuw geld bij

Brussel rekent vanaf nu met drie graden

De Europese Commissie heeft dinsdag een Europees raamwerk voor klimaatweerbaarheid aangenomen. Het werd gepresenteerd door uitvoerend vicevoorzitter Teresa Ribera en klimaatcommissaris Wopke Hoekstra, en bevat een voorstel voor een Europese klimaatweerbaarheidswet.

De kern is een rekenuitgangspunt. Lidstaten moeten hun plannen baseren op een scenario waarin de aarde in 2100 drie graden warmer is dan in het pre-industriele tijdperk. Dat is geen voorspelling maar een planningsaanname, bedoeld om infrastructuur te ontwerpen die ook in het slechtste geval nog functioneert.

Wat de klimaatweerbaarheidswet van landen eist

De voorgestelde wet legt elk EU-land drie verplichtingen op. Het moet zijn eigen klimaatrisico beoordelen, het moet uiterlijk eind 2030 een aanpassingsplan hebben dat op het gemeenschappelijke scenario is gebaseerd, en het moet vastleggen welke bestuurslaag verantwoordelijk is voor de bescherming van burgers bij hitte, overstromingen, droogte en bosbranden.

Die laatste eis klinkt bureaucratisch maar is bewust gekozen. Hoekstra zei dat de Commissie lidstaten vrijlaat om die verantwoordelijkheid nationaal, regionaal of lokaal te leggen, maar dat het verplicht wordt om haar ergens expliciet te benoemen. Daarnaast moeten klimaatscenario's worden verwerkt in de planning van wegen, bruggen en nieuwe wijken, en moeten landen beter bijhouden hoeveel doden en hoeveel economische schade extreem weer veroorzaakt.

Een zomer die honderd miljard euro kostte

De aanleiding ligt in de afgelopen maanden. De schade van het extreme weer van de afgelopen zomer in Europa wordt op meer dan honderd miljard euro geschat. Hoekstra noemde het de zomer van de waarheid.

Over een langere periode gemeten komt de klimaatschade in de EU tussen 2022 en 2025 uit op ongeveer tweehonderd miljard euro, oftewel zo'n vijftig miljard per jaar. Ribera waarschuwde dat als de recente hittepatronen zich tussen 2026 en 2030 herhalen, grote economieen als Frankrijk, Italie, Duitsland en Spanje elk verliezen van 120 tot 240 miljard dollar kunnen oplopen.

Tienduizenden doden in vier maanden

Het menselijke deel van de rekening is lastiger te meten maar niet minder hard. Ribera sprak over dertigduizend tot vijftigduizend vroegtijdige doden in Europa door extreem weer tussen juni en september. Klimaatverandering is geen verzinsel, zei ze, het is niet alleen echt maar ook een krachtige doder.

Dat de schatting een marge van twintigduizend heeft, is zelf een onderdeel van het probleem. Hittedoden worden in de statistiek vaak niet als zodanig geregistreerd, en juist daarom staat in het voorstel dat landen die gegevens beter moeten gaan verzamelen. Zonder cijfers is er ook geen afweging te maken over hoeveel aanpassing iets waard is.

Gereedschap in plaats van geld

Bij het raamwerk horen drie digitale hulpmiddelen. De European Climate Viewer brengt risico's per regio in kaart en is gebouwd met het Europese weercentrum ECMWF. Een Climate Resilience Navigator moet per locatie en sector passende maatregelen aanwijzen, en een Solutions Explorer laat zien welke aanpak elders al werkte.

Nieuw geld voor huishoudens zit er niet bij. De Commissie leunt op bestaande middelen, waaronder de afspraak dat vijfendertig procent van de EU-begroting naar klimaat en natuur gaat, en op de dertig miljard euro die de Europese Investeringsbank tot 2030 voor klimaat heeft toegezegd. De aanpassing zelf vraagt volgens de Commissie ongeveer zeventig miljard euro per jaar tot 2050, waarbij elke ingelegde euro meer dan tien keer zijn waarde zou opleveren in voorkomen schade.

De kritiek: een kaart zonder verplichting

In het Europees Parlement klinkt kritiek uit twee richtingen. Peter Liese, klimaatwoordvoerder van de christendemocraten, waarschuwde dat plannen alleen mensen niet beschermen en dat ze onnodig middelen kunnen vastleggen als ze niet pragmatisch worden opgezet.

Groenen-Europarlementarier Kai Tegethoff legde de vinger op het andere uiterste. Het gevaar is een raamwerk dat precies vertelt hoe kwetsbaar we zijn en ons vervolgens tot niets verplicht, zei hij, en hij vroeg om bindende doelen. Die kritiek krijgt gewicht doordat de Commissie recent een reeks klimaatmaatregelen afzwakte, waaronder het verbod op brandstofmotoren en de invoering van strengere methaanregels.

Wat dit voor Nederland betekent

Voor Nederland raakt het voorstel aan iets wat al grotendeels bestaat. Het land plant zijn waterveiligheid al decennia op lange termijn, en het aanwijzen van een verantwoordelijke bestuurslaag is hier minder nieuw dan in landen zonder waterschappen. De verplichting om klimaatscenario's mee te nemen bij wegen, bruggen en nieuwe wijken is dat wel, en die raakt direct aan de bouwopgave.

De verzekeringskant is hier het meest ongemakkelijke punt. In Europa is slechts ongeveer een kwart van de economische schade door weer verzekerd, waardoor de rest bij huishoudens, bedrijven en overheden blijft liggen. Nederland is een dichtbebouwd land met veel waarde op laaggelegen grond, en dat maakt de vraag wie onverzekerde schade draagt hier scherper dan gemiddeld.

Waar het scenario vandaan komt en wat het niet is

De drie graden komen uit een opschuivende reeks projecties: anderhalve graad rond 2030, twee graden rond 2050 en drie graden in 2100. Voor Europa gaat het sneller dan gemiddeld, omdat het werelddeel ruwweg twee keer zo hard opwarmt als de rest van de planeet.

Het cijfer is geen voorspelling. Het Emissions Gap Report van het VN-milieuprogramma van 21 oktober kwam bij het huidige beleid uit op ongeveer 2,8 graden deze eeuw. Dat het raamwerk op drie graden rekent, zegt dus iets over de marge die Brussel inbouwt, en niets over de vraag of de uitstoot omlaag gaat. Hoekstra vatte het samen met de opmerking dat dit de heetste zomer tot nu toe was, en dat men over tien jaar moet aannemen dat het de koelste van het decennium was.