Democraten winnen bij de Amerikaanse midterms zowel het Huis als de Senaat, Trump zegt de uitslag te accepteren

Beide kamers kantelen in een nacht

De Democraten hebben bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen van dinsdag 3 november de meerderheid gewonnen in zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat. Daarmee verliest president Donald Trump de steun van het Congres voor de tweede helft van zijn termijn. Amerikaanse media spraken van een zware nederlaag voor de Republikeinen en van een afstraffing van het beleid van de president.

In de landelijke voorkeur voor het Congres lagen de Democraten volgens de verzamelde opiniecijfers op ongeveer 52 procent tegen 43 procent voor de Republikeinen. Het resultaat betekent dat Washington vanaf januari weer een verdeeld bestuur kent, met een Republikeinse president en een Democratisch Congres.

Zeven Senaatszetels wisselen van partij

Voor de verkiezingen bestond de Senaat uit 53 Republikeinen tegenover 45 Democraten en twee onafhankelijken die met de Democratische fractie meestemmen. De Democraten namen zeven zetels over van de Republikeinen, waarmee de verhouding omslaat naar 54 tegen 46.

De overgenomen zetels liggen in Iowa, waar Josh Turek het Republikeinse Kamerlid Ashley Hinson versloeg, in Kansas, waar Adam Hamilton zittend senator Roger Marshall versloeg, en in Maine, waar Troy Jackson een einde maakte aan de lange loopbaan van Susan Collins. In North Carolina won oud-gouverneur Roy Cooper van Michael Whatley. Sherrod Brown keerde via een tussentijdse verkiezing terug in Ohio, ten koste van Jon Husted. In South Carolina won Annie Andrews, en in Texas versloeg James Talarico de procureur-generaal van die staat, Ken Paxton. In Georgia hield Jon Ossoff zijn zetel vast, wat geen winst oplevert maar wel een verlies voorkwam.

Het Huis gaat ruim over de drempel

In het Huis van Afgevaardigden stonden de verhoudingen voor de verkiezingen op 220 Republikeinen tegen 215 Democraten. De Democraten kwamen uit op ten minste 228 zetels, boven de 218 die nodig zijn voor een meerderheid. In de loop van de nacht liepen de schattingen bij verschillende Amerikaanse media verder op, tot boven de 240 zetels, terwijl in een aantal districten nog werd geteld.

De exacte eindstand is daarmee nog niet bekend. Wel staat vast dat de meerderheid ruim genoeg is om de voorzitter van het Huis te leveren en om de commissies te bezetten. Die commissies bepalen welke wetsvoorstellen in behandeling komen en beschikken over de bevoegdheid om getuigen en documenten op te vorderen.

Hoe Trump reageerde

Trump zei de uitslag te accepteren. Hij verklaarde daartoe absoluut bereid te zijn en opperde dat hij er met de Democraten vermoedelijk wel iets uit zou kunnen werken. In dezelfde lijn schreef hij dat hij zelf niet op het stembiljet stond en dat zijn partij met een monsterzege zou hebben gewonnen als dat wel het geval was geweest.

Aan de Democratische kant werd de uitslag gepresenteerd als een afrekening met de president. Afgevaardigde Nikki Budzinski noemde het een afwijzing en zei dat kiezers met een enkele boodschap naar de stembus kwamen. Dergelijke uitspraken op de avond van een verkiezing zeggen meer over de inlijsting van het resultaat dan over het beleid dat volgt.

Wat een verdeeld Washington in de praktijk betekent

De bevoegdheden van het Congres liggen vooral bij de begroting en bij benoemingen. Zonder instemming van beide kamers komt er geen begrotingswet, en dat maakt de kans op nieuwe budgettaire impasses groter. De Senaat beoordeelt daarnaast de benoeming van ministers, ambassadeurs en rechters, waaronder die van de federale rechtbanken.

Wat een Democratisch Congres niet automatisch kan, is beleid terugdraaien dat via presidentiele bevoegdheden is ingevoerd. Een president kan een wet die hem niet past bovendien met een veto tegenhouden, en om dat veto te overrulen is in beide kamers een tweederdemeerderheid nodig. Die heeft de nieuwe meerderheid niet.

Waar Europa naar kijkt

Voor Europese regeringen zijn twee dossiers van direct belang. Het eerste is de Amerikaanse steun aan Oekraine, die langs de begroting van het Congres loopt. Het tweede is het handelsbeleid, waarbij de invoerheffingen van de afgelopen jaren tot stand kwamen met gebruik van presidentiele bevoegdheden en niet via nieuwe wetgeving.

Dat onderscheid is belangrijk voor de verwachtingen. Een Congres dat door de Democraten wordt geleid, kan druk uitoefenen, hoorzittingen houden en geld toekennen of onthouden. Het kan niet met een enkele stemming een heffing intrekken die op een presidentieel besluit rust.

Wat dit voor Nederland betekent

Nederland heeft een open economie met de Verenigde Staten als belangrijke afzetmarkt buiten de Europese Unie, en heeft de afgelopen jaren de gevolgen gemerkt van de Amerikaanse heffingen en van de onzekerheid daarover. De uitslag van dinsdag verandert daar op korte termijn weinig aan, omdat het nieuwe Congres pas in januari aantreedt en omdat het handelsinstrumentarium grotendeels bij het Witte Huis ligt.

Wat wel verandert, is de voorspelbaarheid van Washington. Begrotingsonderhandelingen worden zwaarder, benoemingen langzamer en Amerikaanse toezeggingen voor de langere termijn minder zeker. Voor Nederlandse beleidsmakers die rekenen met een Amerikaanse bijdrage aan de Europese veiligheid, is dat de relevantste uitkomst van deze nacht. Voor Nederlandse exporteurs blijft het vooral wachten op wat het Witte Huis zelf besluit.